भेसळयुक्त दूध कसे ओळखावे? घरच्या घरी 7 प्राथमिक तपासण्या आणि FSSAI सूचना

भेसळयुक्त दूध कसे ओळखावे? दूध हे अनेक कुटुंबांच्या रोजच्या आहाराचा भाग आहे. चहा, कॉफी, दही, ताक, पनीर किंवा थेट दूध अशा अनेक प्रकारे त्याचा वापर केला जातो. त्यामुळे दूध खरेदी करताना त्याची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता याकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

दुधामध्ये पाणी, स्टार्च किंवा इतर पदार्थांची भेसळ होण्याची शक्यता असते. Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI) ने ग्राहकांच्या जागरूकतेसाठी DART म्हणजेच Detect Adulteration with Rapid Test अंतर्गत काही प्राथमिक घरगुती चाचण्या उपलब्ध करून दिल्या आहेत.

या लेखात आपण दुधातील भेसळ तपासण्यासाठी 3 प्रत्यक्ष घरगुती चाचण्या आणि 4 महत्त्वाच्या quality checks पाहणार आहोत.

Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI) ने ग्राहकांच्या जागरूकतेसाठी DART म्हणजेच Detect Adulteration with Rapid Test अंतर्गत काही प्राथमिक घरगुती चाचण्या उपलब्ध करून दिल्या आहेत.

महत्त्वाची सूचना: घरगुती चाचणी ही प्राथमिक तपासणी आहे. एखाद्या test मध्ये संशयास्पद परिणाम मिळाला म्हणजे भेसळ 100% सिद्ध झाली असे मानू नका. त्याचप्रमाणे घरगुती test मध्ये काही बदल दिसला नाही म्हणून दूध पूर्णपणे भेसळमुक्त आहे असेही सिद्ध होत नाही. गंभीर शंका असल्यास अधिकृत food laboratory testing अधिक योग्य ठरते.

संतुलित आहारामध्ये दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांसोबत धान्ये, कडधान्ये, भाज्या आणि फळांचाही समावेश महत्त्वाचा आहे. ज्वारी आणि बाजरीसारख्या धान्यांची पोषणाच्या दृष्टीने तुलना जाणून घेण्यासाठी हा लेख वाचा.

दुधातील भेसळ एकाच प्रकारची नसते. परिस्थितीनुसार वेगवेगळ्या पदार्थांची किंवा पाण्याची भेसळ होऊ शकते.

उदाहरणार्थ:

• पाणी
• स्टार्च
• काही प्रकरणांमध्ये detergent किंवा इतर अनधिकृत पदार्थ
• दूधातील fat किंवा solids मध्ये फेरफार
• synthetic milk तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे काही पदार्थ

FSSAI च्या milk adulteration manual मध्ये दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये होणाऱ्या विविध प्रकारच्या adulteration बद्दल माहिती दिली आहे. मात्र ग्राहकाने एक गोष्ट लक्षात ठेवावी:

दूध खराब होणे आणि दूध भेसळयुक्त असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

दूध चुकीच्या तापमानात ठेवले किंवा जास्त वेळ साठवले तर ते आंबू शकते. त्यामुळे दूध आंबट झाले म्हणून ते भेसळयुक्त आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

खालील पहिल्या तीन पद्धती FSSAI च्या DART माहितीत दिलेल्या प्राथमिक चाचण्यांवर आधारित आहेत.

दुधात पाणी मिसळले आहे का याची प्राथमिक तपासणी करण्यासाठी FSSAI ने एक सोपी पद्धत दिली आहे.

कशी करावी?

1. एक स्वच्छ, गुळगुळीत आणि किंचित उतार असलेली पृष्ठभाग घ्या.
2. त्यावर दुधाचा एक थेंब टाका.
3. दुधाचा थेंब कसा वाहतो ते पाहा.

काय निरीक्षण करावे?

FSSAI च्या DART माहितीनुसार, तुलनेने शुद्ध दूध पृष्ठभागावर थांबू शकते किंवा हळूहळू वाहताना पांढरी रेघ सोडू शकते. पाण्याची भेसळ असल्यास दुधाचा थेंब अधिक वेगाने वाहू शकतो आणि पांढरी रेघ स्पष्टपणे दिसत नाही.

FSSAI च्या DART मध्ये दिलेली दूध तपासणी पद्धत

ही प्राथमिक screening test आहे; अंतिम laboratory confirmation नाही.

दुधामध्ये detergent सारख्या पदार्थाची भेसळ आहे का हे तपासण्यासाठी FSSAI च्या DART मध्ये foam test दिला आहे.

कशी करावी?

1. साधारण 5 ते 10 ml दूध घ्या.
2. त्यात जवळपास तेवढेच पाणी घाला.
3. मिश्रण व्यवस्थित हलवा.
4. तयार होणारा फेस निरीक्षण करा.

काय दिसल्यास संशय घ्यावा?

FSSAI च्या माहितीनुसार detergent adulteration असल्यास घट्ट आणि टिकणारा फेस तयार होऊ शकतो. तुलनेने शुद्ध दुधाला हलवल्यामुळे पातळ foam तयार होऊ शकतो.

मात्र फक्त फेस पाहून भेसळ निश्चित करू नका.

Dense lather = संशयाचा संकेत; laboratory confirmation = अधिक खात्रीशीर तपासणी.

दुधात starch मिसळले आहे का हे तपासण्यासाठी FSSAI च्या DART माहितीत iodine-based test दिला आहे.

प्राथमिक पद्धत

FSSAI च्या DART माहितीनुसार दुधाच्या नमुन्यात iodine reagent वापरल्यानंतर निळा रंग दिसल्यास starch ची उपस्थिती सूचित होऊ शकते.

दुधासाठी DART पद्धतीमध्ये sample वर iodine test करण्याची सूचना दिली आहे.

महत्त्वाची काळजी

Iodine किंवा इतर chemical reagent हाताळताना product label आणि safety instructions पाळा.

• test केलेले दूध पिऊ नका.
• मुलांना ही चाचणी करू देऊ नका.
• chemical डोळ्यांत किंवा तोंडात जाऊ देऊ नका.
• laboratory-grade reagents वापरण्यापूर्वी योग्य safety information समजून घ्या.

FSSAI च्या laboratory method मध्ये starch detection साठी iodine-based method देखील नमूद आहे.

दूध खरेदी केल्यानंतर त्याचा वास, रंग आणि appearance पाहणे ही basic quality observation म्हणून उपयोगी ठरू शकते.

उदाहरणार्थ:

• असामान्य वास
• खराब झाल्यासारखा वास
• असामान्य रंग
• विचित्र texture
• खराब होण्याची स्पष्ट चिन्हे

दिसत असल्यास दूध वापरण्यापूर्वी सावध राहणे योग्य आहे. पण फक्त वास किंवा चव पाहून कोणता adulterant मिसळला आहे हे निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे “साबणासारखा वास आला = detergent आहे” असा सरळ निष्कर्ष काढू नका.

नाही. दूध उकळल्यावर साय तयार होणे किंवा texture मध्ये बदल होणे हे अनेक घटकांवर अवलंबून असू शकते.

त्यामुळे:

“साय आली = शुद्ध दूध”
“साय आली नाही = भेसळयुक्त दूध”

असा नियम वापरणे योग्य नाही. उकळणे हे दूध भेसळयुक्त आहे की नाही याची स्वतंत्र, खात्रीशीर home adulteration test मानू नये.

दूध खरेदी करताना फक्त दुधाचा रंग पाहण्यापेक्षा packaging आणि storage देखील तपासा.

पॅकेट दूध घेताना:

• पॅकेट सील व्यवस्थित आहे का?
• उत्पादनाची तारीख तपासा.
• Best Before/Use By माहिती तपासा.
• पॅकेट फुगलेले किंवा खराब झालेले आहे का ते पाहा.
• पॅकेटवर आवश्यक food-business information आहे का ते तपासा.
• दूध योग्य तापमानात साठवले आहे का ते पाहा.

उघडे दूध घेत असल्यास:

दूध कुठून येते आणि ते कसे साठवले जाते याची माहिती असणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

येथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे गरजेचे आहे.

FSSAI License/Registration असणे म्हणजे प्रत्येक दूध sample laboratory-tested आणि 100% adulteration-free आहे अशी हमी नाही.

पण ग्राहक म्हणून food business ची regulatory माहिती तपासणे ही चांगली consumer practice आहे.

FSSAI च्या Food Safety Connect सुविधेमधून ग्राहक food-safety concerns नोंदवू शकतात आणि Food Business Operator च्या License/Registration ची authenticity तपासू शकतात.

युरियाबद्दल इंटरनेटवर अनेक “home remedies” किंवा सोप्या चाचण्या सांगितल्या जातात. मात्र युरियासाठी विशिष्ट reagent-based testing methods वापरल्या जातात. त्यामुळे स्वयंपाकघरातील साध्या पदार्थांनी युरिया आहे किंवा नाही हे निश्चित करता येते, असा दावा करणे योग्य नाही.

जर दुधामध्ये युरिया किंवा इतर chemical adulterant असल्याचा गंभीर संशय असेल तर: validated testing kit किंवा अधिकृत food laboratory testing हा अधिक योग्य मार्ग आहे. घरच्या घरी अंदाज लावून दूध सुरक्षित आहे असे मानू नका.

बाजारात विविध प्रकारच्या milk testing kits उपलब्ध असू शकतात. मात्र प्रत्येक kit सर्व प्रकारच्या adulterants साठी वापरता येईलच असे नाही.

Kit घेताना:

• कोणता adulterant तपासता येतो?
• testing method काय आहे?
• instructions स्पष्ट आहेत का?
• kit ची validity/expiry काय आहे?
• result कसा interpret करायचा?
• manufacturer ने कोणत्या प्रकारची testing information दिली आहे?

हे तपासा.

तपासणी	उपयोग	मर्यादा
Water test	पाण्याची प्राथमिक शंका	अंतिम प्रमाण नाही
Foam test	detergent adulteration ची प्राथमिक शंका	laboratory confirmation आवश्यक असू शकते
Iodine test	starch ची प्राथमिक तपासणी	योग्य reagent/safety आवश्यक
वास/दिसणे	quality observation	adulterant ओळखता येत नाही
Packaging check	storage/consumer information	adulteration सिद्ध होत नाही
FSSAI information	विक्रेता/व्यवसायाची माहिती	product purity ची हमी नाही
Laboratory testing	अधिक विश्वासार्ह तपासणी	sample collection/testing process आवश्यक

समजा एखाद्या चाचणीत अनपेक्षित result आला. अशावेळी घाबरून निष्कर्ष काढण्याऐवजी:

• ते दूध वापरणे थांबवा
• पॅकेट जतन करा
• शक्य असल्यास फोटो काढा
• अधिकृत तपासणीचा पर्याय निवडा
• FSSAI कडे तक्रार करा

Food safety ही केवळ “दूध शुद्ध आहे का?” एवढी मर्यादित बाब नाही. असुरक्षित food मध्ये harmful microorganisms किंवा chemical contaminants असू शकतात. WHO नुसार unsafe food मुळे विविध प्रकारचे आजार होऊ शकतात आणि chemical contamination मुळे acute poisoning किंवा दीर्घकालीन आरोग्यविषयक परिणाम होऊ शकतात.

म्हणून संशयास्पद food टाळणे आणि सुरक्षित food-handling practices पाळणे महत्त्वाचे आहे.

मात्र प्रत्येक भेसळीच्या पदार्थासाठी एकच आरोग्यपरिणाम लागू होतो असे मानणे योग्य नाही. परिणाम हा पदार्थ, प्रमाण आणि exposure यावर अवलंबून असू शकतो.

• दूध कुठून येते हे माहीत असणे महत्त्वाचे आहे.
• फाटलेले, फुगलेले किंवा खराब झालेले पॅकेट टाळा.
• उत्पादन आणि expiry/best-before information पाहा.
• शक्य असल्यास संबंधित food business ची FSSAI License/Registration माहिती तपासा.
• घरगुती test मध्ये शंका आल्यास पुढील तपासणी किंवा अधिकृत complaint चा मार्ग निवडा.

पावसाळ्यात अन्नपदार्थ निवडताना आणि स्वच्छ ठेवताना कोणती काळजी घ्यावी

पावसाळ्यात कोणत्या भाज्या खाव्यात?

हा फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दुधामध्ये अनधिकृत पदार्थ मिसळले जाणे किंवा त्याच्या composition मध्ये चुकीचा बदल केला जाणे.

अयोग्य storage, तापमान किंवा microbial activity मुळे दूध खराब होणे. म्हणून दूध आंबट झाले किंवा त्याचा वास बदलला म्हणून ते निश्चितपणे adulterated आहे असे म्हणता येत नाही.

1. पाण्याची प्राथमिक चाचणी
2. Detergent foam test
3. Starch/Iodine test
4. वास, रंग आणि appearance चे निरीक्षण
5. फक्त उकळणे किंवा साय यावर निष्कर्ष न काढणे
6. पॅकेट, तारीख आणि storage तपासणे
7. FSSAI License/Registration आणि गरज असल्यास laboratory testing तपासणे

यापैकी पहिल्या तीन पद्धती actual rapid tests आहेत; उर्वरित चार consumer quality/safety checks आहेत.

भेसळयुक्त दूध ओळखण्यासाठी इंटरनेटवर अनेक घरगुती उपाय सांगितले जातात; मात्र प्रत्येक उपाय वैज्ञानिकदृष्ट्या विश्वासार्ह आहे असे मानणे योग्य नाही.

FSSAI च्या DART माहितीत दुधातील पाणी, detergent आणि starch यांसाठी प्राथमिक चाचण्या दिल्या आहेत. त्यासोबत packaging, storage, FSSAI information आणि laboratory testing यांचा विचार केल्यास ग्राहक म्हणून अधिक चांगला निर्णय घेता येतो.

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे: घरगुती test हा संकेत देतो; तो नेहमी अंतिम पुरावा देत नाही.

जर दुधाबाबत गंभीर शंका असेल तर अंदाजावर अवलंबून न राहता अधिकृत food-safety authority किंवा laboratory testing चा मार्ग निवडा.