Overthinking म्हणजे काय? कारणे, लक्षणे आणि त्यावर मात करण्याचे 7 प्रभावी उपाय

Overthinking म्हणजे काय? “तुम्ही दिवसातून किती वेळा मोबाईल तपासता? एखाद्या व्यक्तीचा मेसेज आला नाही म्हणून अस्वस्थ होता का? जर होय, तर कदाचित तुम्ही Overthinking चा अनुभव घेत असाल.”

कधी तुम्ही एखाद्या व्यक्तीचा मेसेज वारंवार चेक करता का? समोरच्या व्यक्तीच्या वागण्यात झालेल्या छोट्याशा बदलामुळे मनात अनेक शंका निर्माण होतात का? जर होय, तर तुम्ही कदाचित Overthinking च्या जाळ्यात अडकलेले असू शकता.

Overthinking म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा गरजेपेक्षा जास्त विचार करणे. यात वास्तवापेक्षा आपल्या मनातील कल्पना आणि भीती अधिक मोठी होत जाते. यामुळे तणाव, चिंता आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो.

1. एखाद्या व्यक्तीने तुमच्या मेसेजला उत्तर दिले का, तो व्यक्ती ऑनलाइन आहे का, त्याने तुमचे स्टेटस पाहिले का याकडे सतत लक्ष देणे.

2. समोरच्या व्यक्तीने थोडे कमी बोलले किंवा उशिरा उत्तर दिले तर नात्यात काहीतरी बिघडले आहे असे वाटणे आणि अशा छोट्या बदलांवरून घाबरून जाणे.

3. जे प्रत्यक्षात घडलेले नाही त्याबद्दल नकारात्मक निष्कर्ष काढणे.

4. कुठल्याही परिस्थितीचा सर्वात वाईट परिणाम काय होईल याचाच विचार करत राहणे.

5. साध्या गोष्टी साठी अनेक वेळा विचार करून गोंधळून जाणे.

Overthinking मध्ये सर्वात मोठी समस्या म्हणजे तुमची कल्पनाशक्ती वास्तवापेक्षा खूप मोठी होणे.

मनात तयार झालेल्या कथा, शंका आणि भीती इतक्या वाढतात की त्या खऱ्या वाटू लागतात. पण अनेकदा प्रत्यक्ष परिस्थिती तितकी गंभीर नसते. कधी कधी तर आपल्यालाच पश्चाताप होतो की आपण एवढा जास्त विचार करून न घडलेल्या गोष्टीसाठी स्वतःला एवढा त्रास करून घेतला.

बऱ्याचदा समोरचा व्यक्ती कामात असतो किंवा तो कुठेतरी बाहेर गेलेला असतो त्यामुळे तो आपला फोन उचलत नाही, मेसेजला उत्तर देत नाही. परंतू आपण गैरसमज करून घेतो की तो व्यक्ती आपल्याशी असं का वागतोय किंवा आपल काही चुकलं आहे का? झालेलं तर काहीच नसतं परंतु overthinking मुळे आपण स्वतःला त्रास करून घेतो.  

लोकांना वाटते की Overthinking फक्त जास्त विचार केल्यामुळे होते. पण त्यामागे अनेकदा एक खोल भावनिक कारण असते.

असुरक्षितता (Insecurity)

जेव्हा आपला आनंद, आत्मविश्वास किंवा मानसिक शांतता पूर्णपणे एखाद्या व्यक्तीवर अवलंबून असते तेव्हा चिंता वाढू लागते.

• “त्याने मेसेज का केला नाही?”
• “ती आधीसारखी बोलत का नाही?”
• “तो मला सोडून जाईल का?”

अशा प्रश्नांमधून Overthinking वाढत जाते. Overthinking मुळे मानसिक तणाव वाढतो. याचा परिणाम झोप, एकाग्रता, कामातील कार्यक्षमता आणि शारीरिक आरोग्यावरही होऊ शकतो. काही लोकांमध्ये डोकेदुखी, चिडचिड आणि सतत थकवा जाणवू शकतो. 

स्वतःची किंमत (Self Worth) समजली की बाहेरील गोष्टींवर अवलंबित्व कमी होते. त्यामुळे तुमच्या स्वतःसाठी काही गोष्टी लक्षात ठेवा 

• तुमची किंमत कोणाच्या मेसेजवर अवलंबून नाही.
• कोणीतरी तुम्हाला पसंत करते किंवा नाही यावर तुमचे मूल्य ठरत नाही.
• तुमचा आनंद तुमच्या स्वतःच्या आयुष्याशी जोडलेला असावा.

1. मनात नुसते अंदाज बांधण्याऐवजी थेट आणि प्रामाणिकपणे बोला त्यासाठी स्पष्ट संवाद साधा. कारण स्पष्ट संवाद अनेक गैरसमज दूर करू शकतो.

2. प्रत्येक उशिरा आलेला मेसेज किंवा बदललेली वागणूक नात्यातील समस्या दर्शवत नाही. त्यामागे काही कारणे असतात आणि ती कारणे प्रत्येक वेळी नकारात्मक असतील असं गृहीत धरणे सोडून द्या.

3.स्वतःला आनंदी ठेवण्यासाठी स्वतःचे छंद जोपासा त्यासाठी वाचन, संगीत, व्यायाम, प्रवास, नवीन कौशल्ये शिकणे अशा गोष्टी करा. यामुळे लक्ष एका व्यक्तीवर केंद्रित राहत नाही.

4. जे घडलेले नाही त्याचा विचार करण्याऐवजी वर्तमानात जगण्याचा सराव करा त्यावर लक्ष केंद्रित करा.

5. स्वतःच्या भावना समजून घ्या आणि त्यांना योग्य पद्धतीने व्यक्त करा.

6. मनात सतत फिरणारे विचार कागदावर लिहिल्याने त्यांची तीव्रता कमी होते. यामुळे वास्तविक समस्या आणि काल्पनिक भीती यामधील फरक समजण्यास मदत होते.

7. दररोज 5 ते 10 मिनिटे शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन वर्तमानात राहण्यास मदत होते आणि Overthinking कमी होऊ शकते.

Healthy Detachment म्हणजे नात्यापासून दूर जाणे नाही. Healthy Detachment म्हणजे एखाद्या व्यक्तीसाठी तुमच्या मनात प्रेम असणे, काळजी घेणे, पण स्वतःची ओळख न गमावणे. त्यासाठी Care Without obsession हा फॉर्मुला वापरा.  

समोरच्या व्यक्तीची काळजी घ्या, पण तिच्याभोवतीच संपूर्ण आयुष्य फिरू देऊ नका.

एखाद्या मित्राने किंवा जोडीदाराने काही तास मेसेजला उत्तर दिले नाही तरी त्याचा अर्थ तो तुम्हाला दुर्लक्ष करत आहे असा होत नाही. त्याला त्याचे काम किंवा वैयक्तिक जबाबदाऱ्या असू शकतात. हे समजून घेणे म्हणजे Healthy Detachment.

Self Worth + Trust + Emotional Balance = Healthy Attachment

जेव्हा या तीन गोष्टी मजबूत असतात तेव्हा नाते अधिक निरोगी आणि आनंदी बनते. त्यामुळे स्वतःची किंमत ओळखा, स्वतःवर विश्वास ठेवा आणि भावनिक संतुलन राखा.

“जिथे भिती असते तिथे Overthinking जन्म घेते.”

आणि जिथे आत्मविश्वास, विश्वास आणि स्पष्टता असते तिथे मन शांत राहते.

म्हणून इतरांना बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेण्यावर भर द्या. जेव्हा तुम्ही स्वतःशी मजबूत नाते तयार करता तेव्हा Overthinking आपोआप कमी होऊ लागते.

1. Overthinking म्हणजे मानसिक आजार आहे का?

नाही. Overthinking ही एक सवय किंवा विचार करण्याची पद्धत आहे. मात्र ती खूप वाढल्यास चिंता आणि तणाव वाढू शकतो.

2. Overthinking मुळे Anxiety वाढू शकते का?

होय. सतत नकारात्मक विचार केल्याने चिंता आणि मानसिक तणाव वाढण्याची शक्यता असते.

3. Overthinking थांबवण्यासाठी सर्वात प्रभावी उपाय कोणता?

स्वतःची किंमत ओळखणे, स्पष्ट संवाद साधणे आणि वर्तमानावर लक्ष केंद्रित करणे हे प्रभावी उपाय आहेत.

4. नात्यांमध्ये Overthinking का होते?

असुरक्षितता, कमी आत्मविश्वास आणि समोरच्या व्यक्तीवर जास्त भावनिक अवलंबित्व यामुळे Overthinking वाढते.

5. Healthy Attachment म्हणजे काय?

एखाद्या व्यक्तीवर प्रेम आणि विश्वास ठेवत असताना स्वतःची ओळख, आत्मसन्मान आणि भावनिक संतुलन टिकवून ठेवणे म्हणजे Healthy Attachment.

6. Overthinking पूर्णपणे बंद होऊ शकते का?

Overthinking पूर्णपणे नाहीसे होईलच असे नाही, पण योग्य सवयी आणि विचारपद्धतीमुळे ते मोठ्या प्रमाणात नियंत्रित करता येते.

7. Overthinking साठी तज्ज्ञांची मदत कधी घ्यावी?

जर सतत चिंता, झोपेच्या समस्या किंवा दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होत असेल तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे उपयुक्त ठरू शकते.

मानसिक आरोग्य आणि चिंता याविषयी अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी WHO आणि NIMH सारख्या विश्वासार्ह संस्थांच्या संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता.

Overthinking ही केवळ जास्त विचार करण्याची सवय नाही, तर ती अनेकदा आपल्या मनातील असुरक्षितता, भीती आणि स्वतःबद्दलच्या शंकांमधून निर्माण होते. जेव्हा आपण प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा वास्तवापेक्षा आपल्या कल्पना अधिक मोठ्या होतात आणि मन शांत राहात नाही.

यावर मात करण्यासाठी स्वतःची किंमत ओळखणे, स्पष्ट संवाद साधणे, स्वतःचे छंद जोपासणे आणि भावनिक संतुलन राखणे आवश्यक आहे. लक्षात ठेवा, निरोगी नाते म्हणजे कोणावर अवलंबून राहणे नाही, तर विश्वास, आत्मसन्मान आणि समजूतदारपणाने जोडलेले असणे होय.

स्वतःवर विश्वास ठेवा, अनावश्यक अंदाज बांधणे थांबवा आणि वर्तमान क्षणात जगायला शिका. कारण जिथे आत्मविश्वास आणि विश्वास असतो, तिथे Overthinking ला जागा राहत नाही.

तुम्हीही Overthinking मुळे त्रस्त आहात का?
या लेखातील कोणता मुद्दा तुम्हाला सर्वाधिक जवळचा वाटला ते कमेंट मध्ये नक्की सांगा. हा लेख मित्र-मैत्रिणींसोबत शेअर करा आणि मानसिक शांततेकडे एक सकारात्मक पाऊल टाका. 

अशाच प्रेरणादायी आणि आत्मविकासाशी संबंधित मराठी लेखांसाठी आमच्या realinfoworld.in वेबसाईटला नियमित भेट द्या.