Real Info World
Doomscrolling म्हणजे काय? सोशल मीडिया, न्यूज वेबसाइट्स किंवा इतर डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर नकारात्मक, चिंताजनक किंवा धक्कादायक माहिती पुन्हा पुन्हा पाहत राहण्याची सवय.
बातम्या वाचणे किंवा सोशल मीडिया वापरणे स्वतःमध्ये चुकीचे नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होऊ शकते जेव्हा एखादी व्यक्ती माहिती शोधणे थांबवू शकत नाही, एक बातमी वाचल्यानंतर पुन्हा पुन्हा पुढील पोस्ट पाहत राहते आणि त्यानंतर तणाव, अस्वस्थता, झोपेची अडचण किंवा दैनंदिन कामांवर परिणाम जाणवू लागतो.
युद्ध, अपघात, आर्थिक संकट, नैसर्गिक आपत्ती किंवा इतर नकारात्मक घटनांशी संबंधित माहिती सतत पाहण्याची ही सवय आजच्या डिजिटल वातावरणात अधिक सहज निर्माण होऊ शकते.
WHO नुसार डिजिटल वातावरणामुळे माहिती, शिक्षण आणि सामाजिक संपर्काचे फायदे मिळतात; मात्र harmful content आणि excessive किंवा problematic digital use यामुळे मानसिक आरोग्याशी संबंधित धोकेही निर्माण होऊ शकतात.
- Doomscrolling म्हणजे काय?
- साधे News Consumption आणि Doomscrolling यात काय फरक?
- लोक Doomscrolling का करतात?
- Doomscrolling आणि मानसिक आरोग्य — संशोधन काय सांगते?
- सतत नकारात्मक माहिती पाहिल्याने काय जाणवू शकते?
- तुम्ही Doomscrolling करत आहात हे कसे ओळखावे?
- Doomscrolling कमी करण्यासाठी काय करावे?
- Digital Detox म्हणजे Doomscrolling पूर्णपणे बंद करणे का?
- News पूर्णपणे बंद करणे आवश्यक आहे का?
- Doomscrolling कमी करण्यासाठी एक साधा Self-Check
- कधी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा?
- Doomscrolling आणि Healthy News Consumption
- Doomscrolling बद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- निष्कर्ष
Doomscrolling म्हणजे काय?
“Doomscrolling” हा वैद्यकीय निदानाचा शब्द नाही. साधारणपणे याचा वापर नकारात्मक किंवा चिंताजनक ऑनलाइन माहिती सतत आणि नियंत्रणाबाहेर पाहण्याच्या पद्धतीसाठी केला जातो.
उदाहरणार्थ:
तुम्ही एखादी वाईट बातमी पाहता → त्याबद्दल आणखी माहिती शोधता → त्याच विषयावरील अनेक पोस्ट वाचता → comments पाहता → आणखी एक video उघडता → आणि काही वेळाने लक्षात येते की तुम्ही बराच वेळ त्याच प्रकारचा content पाहत आहात.
इथे मुख्य मुद्दा फक्त स्क्रीन टाइम नाही. तुम्ही काय पाहत आहात, किती वेळ पाहत आहात आणि त्याचा तुमच्या दैनंदिन जीवनावर काय परिणाम होत आहे हेही महत्त्वाचे आहे.
साधे News Consumption आणि Doomscrolling यात काय फरक?
प्रत्येक बातमी वाचणे म्हणजे Doomscrolling नाही.
| माहिती घेण्याची सवय | Doomscrollingची शक्यता |
|---|---|
| ठराविक वेळेत बातम्या पाहणे | वारंवार news feed उघडणे |
| काही विश्वासार्ह sources वापरणे | अनेक posts आणि videos मध्ये सतत फिरत राहणे |
| माहिती मिळाल्यावर थांबणे | “आणखी एक update” म्हणून पुढे scroll करत राहणे |
| विविध विषयांची माहिती घेणे | मुख्यतः नकारात्मक किंवा distressing content पाहणे |
| पाहिल्यानंतर routine सुरू ठेवणे | पाहिल्यानंतरही अस्वस्थता असून scrolling सुरू ठेवणे |
म्हणून बातम्या पाहणे आणि Doomscrolling हे समान नाही.
लोक Doomscrolling का करतात?
यामागे एकच कारण असते असे नाही. व्यक्तीची सवय, परिस्थिती आणि ती कोणत्या प्रकारचे content पाहते यावर अनुभव बदलू शकतो.
1. पुढे काय झाले हे जाणून घेण्याची इच्छा
एखादी धक्कादायक घटना समोर आली की तिचे पुढील updates जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण होऊ शकते. “आता काय झाले?”, “नवीन update काय आहे?” या विचारामुळे व्यक्ती पुन्हा पुन्हा feed तपासू शकते.
2. FOMO – काहीतरी महत्त्वाचे चुकण्याची भीती
काही लोकांना एखादी महत्त्वाची बातमी, trend किंवा घटना आपल्याकडून miss होऊ नये असे वाटते. त्यामुळे notification नसतानाही ते social media किंवा news apps उघडतात.
3. Algorithm-driven content
सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर तुम्ही ज्या प्रकारचा content पाहता किंवा त्यावर प्रतिक्रिया देता, त्याच्याशी संबंधित आणखी content दिसू शकतो. त्यामुळे एखाद्या नकारात्मक घटनेवर क्लिक केल्यानंतर त्याच विषयावरील अनेक posts, videos किंवा updates समोर येऊ शकतात.
4. चिंता कमी करण्यासाठी अधिक माहिती शोधणे
काही वेळा “अधिक माहिती मिळाली की मन शांत होईल” असे वाटू शकते. परंतु सतत नवीन updates शोधल्यामुळे उलट अधिक माहिती, अधिक प्रश्न आणि अधिक अस्वस्थता निर्माण होऊ शकते.
5. रिकामा वेळ आणि सवयीचा वापर
प्रवासात, झोपण्यापूर्वी, कामाच्या ब्रेकमध्ये किंवा कंटाळा आला असताना फोन उघडण्याची सवय असू शकते. सुरुवातीला हा फक्त काही मिनिटांचा वापर असतो; परंतु तो नियमित pattern बनू शकतो.
Doomscrolling आणि मानसिक आरोग्य — संशोधन काय सांगते?
Doomscrolling आणि मानसिक आरोग्य यांच्यातील संबंधावर संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे “Doomscrolling केल्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीला मानसिक आजार होतो” असे म्हणणे योग्य नाही.
2024 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात 400 Turkish adults मध्ये doomscrolling, mental well-being, mindfulness आणि secondary traumatic stress यांच्यातील संबंध तपासण्यात आला. अभ्यासात doomscrolling आणि mental well-being यांच्यात संबंध आढळला; मात्र हा एका विशिष्ट population मधील अभ्यास आहे आणि त्यावरून प्रत्येक व्यक्तीसाठी थेट कारण-परिणाम निश्चित करता येत नाही.
WHO देखील digital technology आणि mental health यांच्यातील संबंध गुंतागुंतीचा असल्याचे सांगते. Digital environments मुळे connection आणि access to information सारखे फायदे मिळू शकतात, पण harmful content आणि excessive use यांसारखे धोकेही असू शकतात.
म्हणून Doomscrolling कडे “मोबाईल वापर = मानसिक आजार” अशा सोप्या समीकरणातून पाहण्याऐवजी आपल्या वापराच्या पद्धतीकडे लक्ष देणे अधिक योग्य आहे.
सतत नकारात्मक माहिती पाहिल्याने काय जाणवू शकते?
प्रत्येक व्यक्तीची प्रतिक्रिया वेगळी असते. मात्र नकारात्मक माहितीचा सतत संपर्क आणि excessive digital use काही लोकांमध्ये पुढील अनुभवांशी संबंधित असू शकतो.
1. तणाव आणि अस्वस्थता
वारंवार चिंताजनक बातम्या पाहिल्यानंतर मन शांत न वाटणे किंवा सतत काहीतरी वाईट घडेल अशी चिंता वाटणे शक्य आहे.
2. लक्ष विचलित होणे
एकामागोमाग एक बदलणारे posts, videos आणि notifications यामुळे एखाद्या कामातून वारंवार लक्ष दुसरीकडे वळू शकते.
याचा अर्थ Doomscrolling थेट concentration कमी करते असा निष्कर्ष नाही; परंतु सततचे digital interruptions तुमच्या कामाच्या routine वर परिणाम करू शकतात.
3. झोपेवर परिणाम
रात्री झोपण्यापूर्वी सतत फोन वापरणे काही लोकांच्या sleep routine मध्ये अडथळा आणू शकते.
4. मानसिक थकवा
दिवसभर वेगवेगळ्या संकटांशी, वादांशी किंवा चिंताजनक घटनांशी संबंधित माहिती पाहत राहिल्यामुळे माहितीचा मानसिक भार जाणवू शकतो.
विशेषतः स्वतःला थांबवायचे असूनही scrolling सुरूच राहिल्यास हा अनुभव अधिक त्रासदायक वाटू शकतो.
तुम्ही Doomscrolling करत आहात हे कसे ओळखावे?
यासाठी कोणतीही अधिकृत “4 signs” किंवा “7 signs” अशी diagnostic checklist नाही.
त्याऐवजी स्वतःला हे प्रश्न विचारा:
- मी बातमी पाहण्यासाठी फोन उघडतो की फक्त notification पाहून?
- एखादी बातमी वाचल्यानंतर त्याच विषयावर आणखी posts शोधतो का?
- मला थांबायचे असूनही scrolling सुरू राहते का?
- negative content पाहिल्यानंतर माझे मन अधिक अस्वस्थ होते का?
- रात्री झोपण्यापूर्वी मी अशाच प्रकारचा content पाहतो का?
- माझ्या अभ्यासावर, कामावर किंवा कुटुंबासोबतच्या वेळेवर याचा परिणाम होत आहे का?
- मला प्रत्यक्षात आवश्यक असलेल्या माहितीपेक्षा खूप जास्त updates पाहत आहे का?
यापैकी काही गोष्टी वारंवार जाणवत असतील, तर तुमच्या news आणि social-media consumption pattern कडे लक्ष देणे उपयोगी ठरू शकते.
Doomscrolling कमी करण्यासाठी काय करावे?
Doomscrolling पूर्णपणे बंद करणे प्रत्येकासाठी आवश्यक नाही. उद्देश माहितीपासून पूर्णपणे दूर जाणे नसून तिचा वापर अधिक जाणीवपूर्वक करणे हा असू शकतो.
1. News पाहण्यासाठी ठराविक वेळ ठेवा
प्रत्येक notification ला लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी बातम्या पाहण्यासाठी दिवसातील ठराविक वेळ निवडा. यामुळे प्रत्येक वेळी फोन उघडण्याची सवय कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
2. Notifications कमी करा
प्रत्येक breaking news किंवा social-media notification त्वरित पाहणे आवश्यक नसते. अनावश्यक notifications बंद किंवा mute करून तुम्ही फोनकडून येणारे interruptions कमी करू शकता.
3. प्रत्येक बातमीचा source तपासा
एका social-media post वरून पूर्ण परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करू नका. महत्त्वाची बातमी असल्यास विश्वासार्ह news organisation किंवा अधिकृत source तपासा.
4. Distressing accounts mute किंवा unfollow करा
एखाद्या account मुळे वारंवार तणाव किंवा अस्वस्थता निर्माण होत असेल तर ते account follow करणे आवश्यक नाही. Mute, unfollow किंवा content controls वापरून तुमचा feed बदलू शकता.
5. झोपण्यापूर्वी news scrolling कमी करा
झोपण्याच्या अगोदर सतत breaking news किंवा social-media feed पाहण्याऐवजी शांत offline routine ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
उदा.:
- पुस्तक वाचणे
- हलके संगीत ऐकणे
- कुटुंबीयांशी बोलणे
- पुढील दिवसाची तयारी करणे
- थोडा वेळ शांत बसणे
6. फोन वापरण्याऐवजी पर्यायी activity ठेवा
रिकामा वेळ आला की आपोआप social media उघडण्याऐवजी काही offline पर्याय तयार ठेवा. उदा. चालणे, वाचन, व्यायाम, बागकाम, संगीत किंवा मित्र-परिवारासोबत प्रत्यक्ष संवाद.
7. Home Screen साधा ठेवा
सोशल मीडिया apps सतत समोर दिसत असल्यास त्यांच्यावर सहज क्लिक होऊ शकते. गरज असल्यास social-media apps वेगळ्या folder मध्ये ठेवणे किंवा home screen वरून हटवणे हा साधा behavioural change ठरू शकतो.
Digital Detox म्हणजे Doomscrolling पूर्णपणे बंद करणे का?
नाही. Digital detox म्हणजे प्रत्येकाने मोबाईल किंवा internet पूर्णपणे बंद करणे असा एकच अर्थ नाही. तुमच्या वापराची पद्धत पाहून काही मर्यादा ठरवणे अधिक practical ठरू शकते.
उदा…
- सकाळी उठल्यावर लगेच news feed न पाहणे
- कामाच्या वेळेत social-media notifications बंद ठेवणे
- रात्री phone-free routine ठेवणे
- दिवसातील काही वेळ offline activity साठी राखून ठेवणे
तुम्हाला Digital Detox कसा करायचा याबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास संबंधित लेख वाचू शकता.
News पूर्णपणे बंद करणे आवश्यक आहे का?
नाही. विश्वसनीय बातम्या आणि माहिती समाजात काय घडत आहे हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
समस्या बातम्या वाचण्यात नसून किती, कोणत्या प्रकारचा आणि कोणत्या पद्धतीने content पाहिला जातो यात असू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या घटनेबद्दल विश्वासार्ह source कडून माहिती घेऊन थांबणे आणि त्याच विषयावरील शेकडो posts, comments आणि videos तासन्तास पाहत राहणे यात फरक आहे.
Doomscrolling कमी करण्यासाठी एक साधा Self-Check
पुढील वेळी फोन उघडताना स्वतःला तीन प्रश्न विचारा:
1. मला आत्ता नेमकी कोणती माहिती हवी आहे?
उद्देश स्पष्ट नसेल तर तुम्ही फक्त feed scroll करण्याची शक्यता वाढू शकते.
2. मी कोणत्या source वरून माहिती घेत आहे?
विश्वसनीय source आणि random social-media post यांच्यात फरक करा.
3. ही माहिती पाहिल्यानंतर मी थांबणार आहे का?
जर तुम्हाला जाणवत असेल की “आणखी एक update” म्हणून तुम्ही सतत पुढे जात आहात, तर phone बाजूला ठेवण्याची वेळ असू शकते.
हा self-check कोणतेही medical diagnosis देत नाही. तो फक्त तुमच्या digital habit कडे जाणीवपूर्वक पाहण्याचा एक practical मार्ग आहे.
कधी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा?
Doomscrolling हा स्वतःहून मानसिक आजाराचे निदान करण्याचा आधार नाही. मात्र सततच्या digital/news consumption मुळे तुमच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, उदाहरणार्थ:
- झोप वारंवार बिघडत असेल
- अभ्यास किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होत असेल
- सतत चिंता किंवा अस्वस्थता जाणवत असेल
- कुटुंबीय आणि मित्रांपासून दूर राहण्याची प्रवृत्ती वाढत असेल
- स्वतःहून वापर कमी करणे खूप कठीण वाटत असेल
तर डॉक्टर, counsellor किंवा mental-health professional यांच्याशी बोलणे योग्य ठरू शकते.
विशेषतः दीर्घकाळ टिकणारी किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणारी मानसिक लक्षणे फक्त “मोबाईलची सवय” म्हणून दुर्लक्षित करू नयेत.
Doomscrolling आणि Healthy News Consumption
| Doomscrolling pattern | अधिक संतुलित पद्धत |
|---|---|
| प्रत्येक notification लगेच तपासणे | अनावश्यक notifications बंद करणे |
| एकाच विषयावरील अनेक posts पाहणे | विश्वासार्ह source वरून माहिती घेणे |
| रात्री उशिरापर्यंत news scroll करणे | झोपेपूर्वी screen use कमी करणे |
| distressing content सतत पाहणे | news consumption साठी मर्यादा ठेवणे |
| algorithm दाखवेल ते पाहत राहणे | स्वतः निवडलेले sources वापरणे |
| माहिती मिळाल्यानंतरही scroll करत राहणे | आवश्यक माहिती मिळाल्यावर थांबणे |
Doomscrolling बद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1. Doomscrolling म्हणजे काय?
नकारात्मक, चिंताजनक किंवा धक्कादायक online content सतत आणि पुन्हा पुन्हा पाहत राहण्याच्या सवयीला सामान्यतः Doomscrolling म्हणतात.
2. Doomscrolling हा मानसिक आजार आहे का?
नाही. Doomscrolling हा वैद्यकीय निदानाचा शब्द नाही. तो एका विशिष्ट digital-use pattern चे वर्णन करण्यासाठी वापरला जातो.
3. Doomscrolling मुळे depression होतो का?
असे थेट म्हणता येत नाही. काही संशोधनांमध्ये doomscrolling आणि mental well-being किंवा psychological distress यांच्यात संबंध आढळला आहे; मात्र कारण-परिणाम सिद्ध करण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक आहे.
4. Doomscrolling आणि Social Media Addiction एकच आहे का?
नाही. Doomscrolling विशेषतः नकारात्मक किंवा चिंताजनक content सतत पाहण्याशी संबंधित आहे. Social-media addiction हा वेगळा आणि व्यापक विषय आहे.
5. Doomscrolling कमी करण्यासाठी काय करावे?
News आणि social-media consumption साठी ठराविक वेळ ठेवणे, notifications कमी करणे, distressing accounts mute करणे आणि झोपण्यापूर्वी screen use कमी करणे यांसारख्या पद्धती वापरता येतात.
6. बातम्या पूर्णपणे बंद कराव्यात का?
सर्वांसाठी तसे करणे आवश्यक नाही. विश्वासार्ह sources कडून आवश्यक माहिती घेऊन consumption नियंत्रित करणे हा अधिक practical पर्याय असू शकतो.
निष्कर्ष
Doomscrolling म्हणजे फक्त मोबाईल जास्त वापरणे नाही. विशेषतः नकारात्मक किंवा चिंताजनक माहिती मिळवण्यासाठी सतत feed, news updates आणि social-media posts पाहत राहण्याच्या pattern ला हा शब्द वापरला जातो.
उपलब्ध संशोधनात Doomscrolling आणि mental well-being यांच्यात काही संबंध आढळले आहेत, परंतु प्रत्येक व्यक्तीसाठी त्याचा परिणाम सारखा असेल असे म्हणता येत नाही. Digital technology चे फायदेही आहेत आणि संभाव्य धोकेही आहेत.
म्हणून बातम्या पूर्णपणे टाळण्यापेक्षा काय पाहायचे, कुठून पाहायचे, किती वेळ पाहायचे आणि कधी थांबायचे याबद्दल जाणीवपूर्वक निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे.
तुमच्या digital routine मध्ये छोटासा बदलही उपयोगी ठरू शकतो—notifications कमी करणे, विश्वासार्ह sources निवडणे किंवा झोपण्यापूर्वी news feed बंद करणे यापासून सुरुवात करता येते.
माहिती मिळवणे महत्त्वाचे आहे; पण माहितीचा सततचा प्रवाह तुमच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल, तर त्या वापराच्या पद्धतीकडे लक्ष देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
