कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) वाढत्या वापरामुळे डिजिटल जीवनशैलीत वेगाने बदल होत आहेत.

दिवसभर मोबाईल स्क्रोल करत राहणे आणि नकळत नकारात्मक माहितीच्या गर्तेत अडकणे हे केवळ वेळेचे नुकसान नाही तर मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठीही धोकादायक ठरू शकते.

1. FOMO(Fear of Missing Out): अनेकजण त्यांच्याकडून एखादी बातमी, नवीन आलेला ट्रेंड चुकू नये म्हणून सतत सोशल मिडिया तपासत राहतात.

2. Breaking News ची उत्सुकता: देशभरातील घटना यांची माहिती मिळावी म्हणून देखील लोक सतत अपडेट्स शोधत असतात.

3. सोशल मीडिया Algorithms: सोशल मिडिया वरती तुमच्या आवडीप्रमाणे कंटेट दाखवतात. जर तुम्ही एखादी नकारात्मक बातमी पाहिली किंवा सर्च केली तर तसाच कंटेट तुम्हाला सतत दिसतो.

4. जिज्ञासा (Curiosity): धक्कादायक बातम्याबद्दल पुढे काय झालं असेल हे जाणून घेण्याची इच्छा लोकांना सतत स्क्रोल करत ठेवते.

अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन (APA) च्या मते, सतत तणाव आणि नकारात्मक माहितीचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

5. Anxiety Loop (चिंतेचे चक्र): चिंताजनक बातम्या पहिल्यानंतर अधिक माहिती मिळाल्यास मन शांत होईल असे वाटते परंतू आपण आणखी जास्त चिंता करतो आणि आपले स्करोलिंग पण वाढलेले असते.

Doomscrolling म्हणजे सोशल मीडिया, न्यूज वेबसाइट्स किंवा इतर ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर सतत नकारात्मक, धक्कादायक किंवा चिंताजनक माहिती वाचत राहण्याची सवय.

अनेकदा आपण “फक्त आणखी एक पोस्ट” किंवा “एक शेवटची बातमी” म्हणून स्क्रोल करायला सुरुवात करतो. पण काही मिनिटांचे स्क्रोलिंग तासभर चालते आणि त्याचा आपल्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो.

• विद्यार्थी.
• Work From Home करणारे लोक.
• सोशल मीडियाचा जास्त वापर करणारे लोक.
• Anxiety असणारे लोक.
• News follow करणारे.
• Night Owl Users.

अशा लोकांना Doomscrolling जास्त प्रभावित करू शकते.

1. चिंता आणि तणाव वाढतो

सतत नकारात्मक माहिती पाहिल्याने मेंदू सतर्क अवस्थेत राहतो. त्यामुळे शरीरातील cortisol (Stress Hormone) चे प्रमाण वाढू शकते आणि चिंता अधिक जाणवू लागते.

2. नैराश्याचा धोका वाढतो

वाईट बातम्या सतत पाहिल्यामुळे जगाबद्दल आपल्या मनात नकारात्मक दृष्टिकोन तयार होऊ शकतो. यामुळे उदासीनता आणि नैराश्य वाढण्याची शक्यता असते.

जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) मानसिक आरोग्य जपण्यासाठी योग्य माहिती आणि मार्गदर्शन देते.

3. झोपेवर परिणाम होतो

रात्री झोपण्यापूर्वी सोशल मीडिया स्क्रोल केल्यास मेंदू शांत होण्याऐवजी अधिक सक्रिय राहतो. परिणामी झोप उशिरा लागते किंवा झोपेची गुणवत्ता कमी होते.

4. लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होते

सतत बदलणारा कंटेंट मेंदूला कमी वेळासाठी लक्ष केंद्रित करण्याची सवय लावतो. त्यामुळे काम, अभ्यास किंवा इतर महत्त्वाच्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होऊ शकते.

5. निर्णय क्षमता प्रभावित होते

अति माहिती आणि नकारात्मकता यामुळे मेंदूवर माहितीचा ताण येतो. त्यामुळे योग्य निर्णय घेणे अवघड होऊ शकते.

6. शारीरिक आरोग्यावर परिणाम

मोबाईलकडे सतत पाहिल्यामुळे:

• डोळ्यांचा ताण वाढतो
• मान आणि पाठीचे दुखणे सुरू होते
• डोकेदुखी होऊ शकते
• शारीरिक हालचाल कमी होते

7. वास्तविक जीवनापासून दुरावा निर्माण होतो

ऑनलाइन जगात जास्त वेळ घालवल्याने कुटुंब, मित्र आणि प्रत्यक्ष आयुष्यातील अनुभवांपासून दूर राहण्याची शक्यता वाढते.

निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवल्याने मानसिक तणाव कमी होण्यास मदत होते.

1. “फक्त एक स्क्रोल आणखी” असे सतत म्हणता

तुम्ही वारंवार स्वतःला सांगता की फक्त एक पोस्ट किंवा एक व्हिडिओ पाहून थांबेन, पण तसे होत नाही.

2. मोबाईल वापरल्यानंतर अधिक चिंता वाटते

सोशल मीडिया वापरल्यानंतर मन शांत वाटण्याऐवजी तणाव किंवा अस्वस्थता वाढते.

3. नकळत वाईट बातम्यांचा शोध घेत राहता

तुम्ही जाणीवपूर्वक नाही पण सतत नकारात्मक किंवा धक्कादायक माहिती पाहत राहता.

4. वेळेचे भान राहत नाही

5 मिनिटांसाठी मोबाईल उघडला आणि तासभर कधी निघून गेला हे कळत नाही.

5. शरीर तणावग्रस्त वाटते

स्क्रोलिंग करताना खांदे ताठ होणे, जबडा घट्ट होणे किंवा शरीरात ताण जाणवणे.

6. वास्तविक जीवनापासून तुटल्यासारखे वाटते

कुटुंब, मित्र किंवा छंद यांच्याकडे दुर्लक्ष होऊ लागते.

7. असहाय्य वाटते पण थांबवू शकत नाही

नकारात्मक माहितीचा त्रास होत असूनही मोबाईल बाजूला ठेवणे कठीण वाटते.

जर यापैकी 4 किंवा त्यापेक्षा जास्त लक्षणे तुमच्यात दिसत असतील, तर Doomscrolling कमी करण्यासाठी पावले उचलण्याची वेळ आली आहे.

1. Screen Time Monitor करा

मोबाईलमधील Screen Time किंवा Digital Wellbeing फीचर वापरून दररोज किती वेळ सोशल मीडियावर जातो हे तपासा.

2. नकारात्मक कंटेंटचे प्रमाण कमी करा

सतत भीती, राग किंवा चिंता निर्माण करणारी पेजेस आणि अकाउंट्स Unfollow करा.

3. सकारात्मक माहितीचा शोध घ्या

प्रेरणादायी, शैक्षणिक आणि ज्ञानवर्धक कंटेंट पाहण्याची सवय लावा.

4. Social Media Detox करा

आठवड्यातून एक दिवस किंवा दिवसातील काही तास सोशल मीडियापासून पूर्णपणे दूर राहा.

स्क्रीनपासून थोडा ब्रेक घेऊन निसर्गात वेळ घालवणे हा डिजिटल डिटॉक्सचा सर्वोत्तम मार्ग ठरू शकतो.

5. मोबाईल वापरण्याची वेळ निश्चित करा

न्यूज आणि सोशल मीडिया पाहण्यासाठी ठराविक वेळ निश्चित करा.

6. झोपण्यापूर्वी मोबाईल वापरणे टाळा

झोपण्याच्या किमान 1 तास आधी स्क्रीनपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करा.

7. ऑफलाइन छंद जोपासा

वाचन, व्यायाम, बागकाम, संगीत किंवा मित्रांसोबत वेळ घालवणे यामुळे Doomscrolling कमी होण्यास मदत होते.

8. Notification बंद करा 

सतत येणारे Notification तुम्हाला विचलित करतात त्यामुळे तुमची एकाग्रता कमी होऊ शकते.

9. मोबाईल Home Screen Clean ठेवा 

Whatapp, Instagram, Facebook  etc. सोशल मीडिया ॲप्स दुसऱ्या फोल्डर मध्ये ठेवा जेणेकरून तुम्हाला त्याचा विसर पडण्यास मदत होईल.

10. Morning Doomscrolling टाळा 

सकाळी उठल्यानंतर पहिल्या 30 मिनिटामध्ये मोबाईलचा वापर अजिबात करू नका.

सोशल मीडियावर वेळ घालवण्याऐवजी उत्पादकता वाढवण्यासाठी Best AI Tools बद्दल माहिती जाणून घ्या.

Doomscrolling	Healthy News Consumption
सतत स्क्रोलिंग	ठराविक वेळ
नकारात्मक बातम्या	संतुलित माहिती
चिंता वाढते	माहिती मिळते
झोप बिघडते	मानसिक शांतता राहते
वेळ वाया जातो	वेळेचे नियोजन होते

Doomscrolling ही आधुनिक काळातील एक सामान्य पण धोकादायक डिजिटल सवय आहे. सतत नकारात्मक माहिती पाहिल्याने चिंता, तणाव, झोपेच्या समस्या आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो. योग्य वेळी ही सवय ओळखून Screen Time नियंत्रित करणे, Social Media Detox करणे आणि सकारात्मक माहितीचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. डिजिटल जगाशी जोडलेले राहणे महत्त्वाचे आहे, पण त्याचा आपल्या मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होणार नाही याची काळजी घेणे त्याहूनही अधिक महत्त्वाचे आहे.

लक्षात ठेवा, प्रत्येक Breaking News जाणून घेणे आवश्यक नसते; पण स्वतःचे मानसिक आरोग्य जपणे नेहमीच आवश्यक असते. माहिती मिळवा, पण तिच्या ओझ्याखाली दबून जाऊ नका.

तुम्हाला कधी Doomscrolling ची सवय लागल्याचे जाणवले आहे का? तुम्ही ती कमी करण्यासाठी कोणते उपाय करता? तुमचे अनुभव आणि मत आम्हाला कमेंटमध्ये नक्की सांगा. तसेच हा लेख उपयुक्त वाटल्यास तुमच्या मित्र-परिवारासोबत शेअर करा आणि डिजिटल आरोग्याबाबत जागरूकता वाढवा.