Real Info World
रात्री झोपेत असताना एखादी व्यक्ती अचानक अंथरुणातून उठते, घरात फिरते किंवा काही कामे करते; पण सकाळी उठल्यावर तिला त्याची आठवणही नसते. या अवस्थेला झोपेत चालणे (Sleepwalking किंवा Somnambulism) असे म्हणतात.
लहान मुलांमध्ये ही अवस्था तुलनेने अधिक आढळते. अनेकदा ती वयानुसार कमी होते; मात्र प्रौढ व्यक्तीला पहिल्यांदाच झोपेत चालण्याचा त्रास सुरू झाला, वारंवार असे घडत असेल किंवा दुखापतीचा धोका असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
- झोपेत चालणे म्हणजे काय?
- झोपेत चालण्याची लक्षणे कोणती?
- झोपेत चालण्याची कारणे कोणती?
- झोपेत चालण्यामुळे कोणते धोके होऊ शकतात?
- झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला कसे हाताळावे?
- झोपेत चालण्यापासून बचावासाठी घरात कोणती काळजी घ्यावी?
- झोपेच्या सवयी सुधारण्यासाठी काय करावे?
- झोपेत चालण्यासाठी उपचार कधी आवश्यक असतात?
- झोपेत चालण्याच्या त्रासासाठी डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
झोपेत चालणे म्हणजे काय?
झोपेत चालणे हा झोपेशी संबंधित एक विकार आहे. वैद्यकीय भाषेत याला Somnambulism म्हणतात. झोपेच्या खोल टप्प्यातून मेंदू अंशतः जागृत होतो; त्यामुळे व्यक्ती काही हालचाली करू शकते, परंतु ती पूर्णपणे जागी नसते. झोपेत चालणारी व्यक्ती डोळे उघडून बसू शकते, खोलीत फिरू शकते किंवा नेहमीची काही कामे करू शकते. त्या वेळी ती आजूबाजूच्या लोकांना सामान्य प्रतिसाद देईलच असे नाही. सकाळी उठल्यावर त्या घटनेची आठवण नसणेही सामान्य आहे.
झोपेत चालणे बहुतेकदा रात्रीच्या झोपेच्या सुरुवातीच्या भागात घडते. प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव सारखा असेलच असे नाही.
झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला जाणीवपूर्वक विचित्र वागायचे असते असे नाही. ही झोपेशी संबंधित अवस्था आहे; त्यामुळे त्या व्यक्तीची थट्टा करणे किंवा तिला दोष देणे टाळावे.
झोपेत चालण्याची लक्षणे कोणती?
झोपेत चालताना खालीलपैकी काही लक्षणे दिसू शकतात:
- झोपेतून उठून बसणे किंवा अंथरुणातून बाहेर पडणे.
- डोळे उघडे असले तरी चेहऱ्यावर निर्विकार भाव दिसणे.
- घरात फिरणे किंवा नेहमीची कामे करण्याचा प्रयत्न करणे.
- प्रश्न विचारल्यावर नीट उत्तर न देणे किंवा गोंधळलेले दिसणे.
- उठविल्यानंतर काही काळ गोंधळल्यासारखे वाटणे.
- सकाळी उठल्यावर रात्री घडलेल्या प्रसंगाची आठवण नसणे.
काही वेळा व्यक्ती घराबाहेर जाण्याचा किंवा जिना उतरायचा प्रयत्न करू शकते. अशा वेळी पडणे, धडक लागणे किंवा इतर दुखापत होण्याचा धोका वाढतो.
ही लक्षणे दिसली म्हणजे प्रत्येक वेळी झोपेत चालण्याचाच विकार आहे असे निश्चित होत नाही. काही इतर झोपेचे किंवा वैद्यकीय विकारही अशाच प्रकारे दिसू शकतात.
झोपेत चालण्याची कारणे कोणती?
झोपेत चालण्यामागे एकच कारण असेल असे नाही. झोपेच्या सवयी, आनुवंशिकता आणि काही आरोग्यविषयक परिस्थिती यांचा त्याच्याशी संबंध असू शकतो.
1. अपुरी झोप: रात्री पुरेशी झोप न मिळणे किंवा वारंवार झोपमोड होणे यामुळे काही व्यक्तींमध्ये झोपेत चालण्याची शक्यता वाढू शकते.
2. ताणतणाव: कामाचा ताण, अभ्यासाचा दबाव किंवा दैनंदिन जीवनातील चिंता यांचा झोपेवर परिणाम होऊ शकतो. काही व्यक्तींमध्ये ताण हा झोपेत चालण्याचा संभाव्य ट्रिगर असू शकतो; मात्र प्रत्येक वेळी तोच कारणीभूत असतो असे नाही.
3. अनियमित झोपेचे वेळापत्रक: रोज वेगवेगळ्या वेळी झोपणे, रात्री उशिरापर्यंत जागणे किंवा प्रवासामुळे झोपेच्या वेळेत बदल होणे यांचा काही लोकांच्या झोपेवर परिणाम होऊ शकतो.
4. ताप किंवा आजारपण: विशेषतः मुलांमध्ये ताप किंवा आजारपणाच्या काळात झोपेशी संबंधित काही असामान्य घटना घडू शकतात.
5. कौटुंबिक इतिहास: कुटुंबातील इतर सदस्यांना झोपेत चालण्याचा त्रास असल्यास काही व्यक्तींमध्ये त्याची शक्यता जास्त असू शकते.
6. काही औषधे किंवा इतर झोपेचे विकार: काही औषधांचा झोपेतील वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो. झोपेत श्वास अडखळणे (Sleep Apnea) किंवा इतर झोपेचे विकार यांचाही काही प्रकरणांमध्ये संबंध असू शकतो.
एखादे औषध घेतल्यानंतर झोपेत चालण्याचे प्रसंग सुरू झाले असतील, तर डॉक्टरांना सांगा. स्वतःहून औषध बंद करू नका किंवा त्याचा डोस बदलू नका.
झोपेत चालण्यामुळे कोणते धोके होऊ शकतात?
झोपेत चालण्याचा प्रत्येक प्रसंग गंभीर असेलच असे नाही. तरीही व्यक्ती पूर्णपणे जागी नसल्यामुळे तिला आजूबाजूच्या धोक्यांची जाणीव कमी असू शकते.
संभाव्य धोके पुढीलप्रमाणे आहेत:
- फर्निचर, दरवाजा किंवा इतर वस्तूंना धडक लागणे.
- जिन्यावरून पडणे.
- धारदार वस्तूंमुळे दुखापत होणे.
- दार उघडून घराबाहेर जाणे.
- वारंवार झोपमोड झाल्यामुळे दिवसा थकवा किंवा झोप येणे.
- कुटुंबातील इतर सदस्यांच्या झोपेत व्यत्यय येणे.
झोपेत चालण्याचे प्रसंग वारंवार घडत असतील, तर केवळ झोपेच्या सवयी बदलण्यावर अवलंबून न राहता वैद्यकीय सल्ला घेणे उपयुक्त ठरते.
झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला कसे हाताळावे?
घरातील एखादी व्यक्ती झोपेत चालताना दिसल्यास घाबरून आरडाओरडा करण्याऐवजी शांत राहा.
१. सुरक्षिततेला प्राधान्य द्या: व्यक्ती जिन्याजवळ, खिडकीजवळ किंवा धोकादायक वस्तूंच्या आसपास असल्यास तिला सुरक्षित दिशेने नेण्याचा प्रयत्न करा.
२. हळूवारपणे मार्गदर्शन करा: शक्य असल्यास शांत आवाजात बोलून तिला अंथरुणाकडे परत जाण्यास मदत करा.
३. अचानक घाबरवू नका: व्यक्तीला अचानक जागे केल्यास ती गोंधळलेली किंवा घाबरलेली होऊ शकते. त्यामुळे शक्यतो सौम्य पद्धतीने वागा. गरज पडल्यास तिला हळूवारपणे जागे करणे स्वतःमध्ये धोकादायक नाही.
४. जबरदस्ती टाळा: व्यक्तीला जोरात पकडणे किंवा तिच्याशी आक्रमकपणे वागणे टाळा. तातडीचा धोका असल्यास प्रथम स्वतःची आणि त्या व्यक्तीची सुरक्षितता सुनिश्चित करा.
५. प्रसंगाची नोंद ठेवा: घटना कोणत्या वेळी घडली, त्या दिवशी झोप किती झाली होती आणि असे किती वेळा घडते, हे लिहून ठेवा.
झोपेत चालण्यापासून बचावासाठी घरात कोणती काळजी घ्यावी?
झोपेत चालणे पूर्णपणे थांबवण्याची हमी कोणताही घरगुती उपाय देत नाही. मात्र सुरक्षित वातावरण तयार केल्याने अपघाताचा धोका कमी करता येतो.
घरातील सुरक्षिततेची चेकलिस्ट
- जमिनीवरील वायर, खेळणी आणि अडथळे दूर करा.
- जिन्याजवळ आवश्यकतेनुसार सुरक्षित गेट लावा.
- धारदार वस्तू आणि धोकादायक उपकरणे सुरक्षित ठिकाणी ठेवा.
- बाहेरील दरवाजे आणि खिडक्या सुरक्षित ठेवा.
- घराबाहेर जाण्याचा धोका असल्यास दरवाजाला अलार्म लावण्याचा विचार करा.
- झोपेत चालणाऱ्या मुलांना वरच्या बंक बेडवर झोपवणे टाळा.
- शक्य असल्यास झोपण्याची जागा जिने किंवा इतर धोकादायक भागांपासून दूर ठेवा.
ही काळजी विशेषतः लहान मुले किंवा वारंवार झोपेत चालणाऱ्या व्यक्ती असलेल्या घरांमध्ये महत्त्वाची आहे.
झोपेच्या सवयी सुधारण्यासाठी काय करावे?
- झोपेच्या नियमित सवयी काही व्यक्तींमध्ये झोपेत चालण्याचे प्रसंग कमी करण्यास मदत करू शकतात.
- दररोज शक्यतो एकाच वेळी झोपण्याचा आणि उठण्याचा प्रयत्न करा. पुरेशी झोप घेण्यासाठी आपल्या वयानुसार आवश्यक वेळ राखून ठेवा.
- झोपण्याआधी वाचन, हलके स्ट्रेचिंग किंवा शांत श्वसनाचे व्यायाम यांसारख्या सवयी उपयोगी ठरू शकतात.
- कॅफिनयुक्त पेये आणि मद्य यांचा झोपेवर परिणाम होऊ शकतो. संध्याकाळी त्यांचे सेवन टाळणे किंवा मर्यादित करणे उपयुक्त ठरू शकते.
- झोपण्यापूर्वी मोबाइल किंवा इतर स्क्रीनचा वापर कमी केल्याने झोपेची दिनचर्या नियमित ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
डिजिटल सवयी सुधारण्यासाठी डिजिटल डिटॉक्स म्हणजे काय? लेखही वाचू शकता
झोपेत चालण्यासाठी उपचार कधी आवश्यक असतात?
कधीतरी घडणाऱ्या आणि दुखापतीचा धोका नसलेल्या प्रसंगांमध्ये विशेष उपचारांची आवश्यकता असेलच असे नाही. उपचारांची गरज व्यक्तीचे वय, प्रसंगांची वारंवारता, सुरक्षिततेचा धोका आणि इतर लक्षणांवर अवलंबून असते.
डॉक्टर आवश्यकतेनुसार पुढील गोष्टी करू शकतात:
- झोपेचा आणि वैद्यकीय इतिहास जाणून घेणे.
- घेतलेल्या औषधांचा आढावा घेणे.
- इतर झोपेचे किंवा वैद्यकीय विकार आहेत का हे तपासणे.
- गरजेनुसार झोपेची चाचणी (Sleep Study) सुचवणे.
- संबंधित आजार किंवा औषधांमुळे त्रास होत असल्यास त्यानुसार उपचार ठरवणे.
स्वतःहून झोपेच्या गोळ्या घेऊ नका. झोपेत चालण्यावर औषधोपचार आवश्यक आहेत की नाही, हे डॉक्टरांनी ठरवावे.
झोपेत चालण्याच्या त्रासासाठी डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
खालील परिस्थितींमध्ये डॉक्टरांशी संपर्क साधणे महत्त्वाचे आहे:
- प्रौढ वयात पहिल्यांदाच झोपेत चालण्याचे प्रसंग सुरू झाले.
- प्रसंग वारंवार घडतात किंवा वाढत आहेत.
- व्यक्तीला किंवा इतरांना दुखापत होण्याचा धोका आहे.
- झोपेत चालताना घराबाहेर जाणे किंवा धोकादायक कृती करणे घडते.
- दिवसा खूप झोप येते किंवा सतत थकवा जाणवतो.
- झोपेत मोठ्याने घोरणे किंवा श्वास थांबल्यासारखे होणे अशी लक्षणे दिसतात.
- या प्रसंगांमुळे व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबातील सदस्यांच्या झोपेवर परिणाम होतो.
झोपेत चालण्यासारखे दिसणारे काही प्रसंग इतर वैद्यकीय स्थितींशी संबंधित असू शकतात. त्यामुळे योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
झोपेत चालणे ही झोपेशी संबंधित अवस्था आहे. काही वेळा ती आपोआप कमी होऊ शकते; परंतु व्यक्तीच्या सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही. घरातील संभाव्य धोके दूर करणे, नियमित झोपेच्या सवयी ठेवणे आणि प्रसंगांची नोंद करणे हे उपयुक्त पहिले टप्पे आहेत.
त्रास वारंवार होत असल्यास, प्रौढ वयात नव्याने सुरू झाल्यास किंवा दुखापतीचा धोका असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
हा लेख सर्वसाधारण माहिती देण्यासाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय तपासणी किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याचा पर्याय नाही.
अधिक विश्वासार्ह माहितीसाठी
