Real Info World
झोपेत चालणे (Sleepwalking) म्हणजे काय, त्याची कारणे, लक्षणे, धोके, उपचार आणि प्रतिबंधात्मक उपाय जाणून घ्या. झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी उपयुक्त टिप्स आणि तज्ज्ञांचा सल्ला एका लेखात.
झोपेत चालणे (Sleepwalking किंवा Somnambulism) हा झोपेचा एक विकार आहे. यामध्ये व्यक्ती गाढ झोपेत असतानाच नकळत उठून चालते किंवा इतर काही कृती करते. हे स्लीप हॅलुसिनेशनपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे.
झोपेत चालणे (Sleepwalking) तेव्हा होते जेव्हा एखादी व्यक्ती गाढ झोपेत असताना अचानक जागी होते. हे सहसा झोपेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात आणि बहुतेकदा जाणीव नसतानाही होते.
झोपण्यापूर्वी मोबाईल, लॅपटॉप आणि टीव्हीचा वापर कमी केल्याने झोपेची गुणवत्ता सुधारते. याबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी आमचा “डिजिटल डिटॉक्सचे फायदे” हा लेख वाचा.
झोपेत चालणे (Sleepwalking) म्हणजे काय?
झोपेत चालणे (Sleepwalking), ज्याला वैद्यकीय भाषेत Somnambulism असे म्हणतात, हा झोपेचा एक सामान्य विकार (Sleep Disorder) आहे. या अवस्थेत व्यक्ती गाढ झोपेत असतानाच नकळत उठून चालते किंवा बसणे, बोलणे, दार उघडणे, वस्तू हलवणे यांसारख्या कृती करते. या वेळी ती पूर्णपणे जागी नसते आणि सकाळी उठल्यानंतर तिला घडलेली घटना बहुतेक वेळा आठवतही नाही.
झोपेत चालणे प्रामुख्याने झोपेच्या सुरुवातीच्या गाढ टप्प्यात (Non-REM Sleep) दिसून येते. ही समस्या लहान मुलांमध्ये अधिक सामान्य असली तरी ती किशोरवयीन आणि प्रौढांमध्येही आढळू शकते. बहुतांश वेळा हा त्रास गंभीर नसतो, मात्र वारंवार झोपेत चालणे किंवा त्यातून दुखापत होण्याचा धोका असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. अधिक माहितीसाठी American Academy of Sleep Medicine (AASM)
झोपेत चालण्याची लक्षणे
झोपेत चालणे (Sleepwalking) प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे दिसू शकते. काहीजण फक्त अंथरुणातून उठून बसतात, तर काहीजण चालणे किंवा इतर दैनंदिन कृतीही करू शकतात. खालील लक्षणे सामान्यतः आढळतात:
- गाढ झोपेत असताना अचानक उठून चालणे.
- डोळे उघडे असणे, पण आजूबाजूच्या गोष्टींची पूर्ण जाणीव नसणे.
- झोपेतच बोलणे, पुटपुटणे किंवा अस्पष्ट शब्द उच्चारणे.
- घरातील वस्तू हलवणे, दरवाजा उघडणे किंवा इतर साध्या कृती करणे.
- हाक मारल्यावर किंवा बोलल्यावर प्रतिसाद न देणे किंवा गोंधळलेला प्रतिसाद देणे.
- चेहऱ्यावर कोणतीही विशेष भावना किंवा प्रतिक्रिया न दिसणे.
- जागे केल्यानंतर काही क्षण गोंधळल्यासारखे वाटणे.
- सकाळी उठल्यानंतर रात्री काय घडले याची आठवण न राहणे.
- काही प्रकरणांमध्ये घराबाहेर जाण्याचा किंवा धोकादायक ठिकाणी पोहोचण्याचा प्रयत्न करणे.
ही लक्षणे वारंवार दिसत असतील, झोपेत चालताना दुखापत होत असेल किंवा इतरांच्या सुरक्षिततेला धोका निर्माण होत असेल, तर न्यूरोलॉजिस्ट किंवा झोपेच्या विकारांवरील तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
कोणाला झोपेत चालण्याचा धोका जास्त असतो?
झोपेत चालणे कोणत्याही वयोगटातील लोकांना प्रभावित करू शकते, परंतु हे लहान मुले आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये अधिक सामान्य आहे. संशोधन असे सांगते की मुलांमध्ये हे अधिक सामान्य आहे कारण त्यांचे मेंदू अजूनही विकसित होत आहेत. ताण, झोपेची कमतरता किंवा इतर झोपेचे विकार देखील प्रौढांमध्ये झोपेत चालण्यास कारणीभूत ठरू शकतात.
मुख्य कारणे:
झोपेच्या चालण्याची अनेक कारणे असू शकतात. मुख्य कारणे अशी आहेत:
१. अनुवंशिक पूर्वस्थिती: अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की जर कुटुंबातील एखाद्याला झोपेच्या भ्रमाची सवय असेल तर इतर सदस्यांनाही ती होण्याची शक्यता वाढते.
२. ताण आणि मानसिक आरोग्य: जास्त मानसिक ताण, चिंता आणि नैराश्य यामुळे झोपेत चालणे वाढू शकते.
ताण आणि सततचा विचार (Overthinking) हे झोपेत चालण्याचे एक कारण असू शकते. यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी “Overthinking कसे कमी करावे?” हा लेख नक्की वाचा.
३. झोपेतील अनियमितता: रात्री उशिरा उठणे किंवा मेंदूच्या झोपेच्या प्रक्रियेत व्यत्यय येणे, ज्यामुळे झोपेत चालणे होऊ शकते.
४. औषधे आणि आरोग्य स्थिती: झोपेच्या गोळ्या किंवा मानसिक आरोग्या साठी घेतली जाणारी औषधे यामुळे झोपेत चालणे सुरू होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, ताप, अपस्मार किंवा झोपेत व्यत्यय आणणाऱ्या इतर गोष्टी देखील त्यात योगदान देऊ शकतात.
5.झोपेची कमतरता – पुरेशी झोप न मिळाल्यास मेंदू पूर्ण विश्रांती घेत नाही
झोपेत चालण्यामुळे कोणते धोके निर्माण होतात?
झोपेत चालणे (Sleepwalking) ही केवळ एक विचित्र सवय नाही तर ती अनेक धोके देखील निर्माण करू शकते. व्यक्ती जागृत होऊन जागरूकता न बाळगता चालतात, ज्यामुळे पडण्याचा, दुखापत होण्याचा किंवा फर्निचर आणि वस्तूंवर आदळण्याचा धोका वाढतो. म्हणून, कुटुंबातील सदस्यांनी विशेष काळजी घ्यावी.
- झोपेत चालल्यामुळे चालताना पडून किंवा वस्तूंवर आदळून अपघात होण्याची शक्यता जास्त असते.
- झोपेत चालण्याची सवय असल्यास तो व्यक्ती घरातून बाहेर जाऊन रस्ता किंवा धोकादायक ठिकाणी पोहचू शकतो.
- झोपेत चालणारा व्यक्ती काच, जिना, धारधार वस्तूंमुळे स्वतःला इजा करून घेऊ शकतो.
- अनावधानाने दुसऱ्यांना धक्का लागून दुखापत होऊ शकते.
- वारंवार उठल्यामुळे थकवा येतो व झोपही कमी होते.
- मानसिक तान वाढल्यामुळे भीती, चिंता वाढू शकते.
झोपेत चालणे स्वतःमध्ये फार धोकादायक नसले तरी अपघात आणि जखमांचा धोका मोठा असतो, त्यामुळे काळजी घेणे खूप महत्वाचे आहे.
झोपेत चालण्यावरील उपचार
झोपेत चालणे (Sleepwalking) पूर्णपणे रोखणे कठीण असू शकते, परंतु काही उपाय त्यावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करू शकतात:
१. नियमित झोपेचे वेळापत्रक राखणे: दररोज एकाच वेळी झोपायला जाणे आणि उठणे मेंदूच्या झोपेच्या प्रक्रियेला स्थिर करण्यास मदत करते. झोपेपूर्वी पुस्तकं वाचणे, संगीत ऐकणे मेडिटिशन यांचं एक रुटीन तयार करणे. झोपण्यापूर्वी कमीतकमी 30-60 मिनिटे अगोदर फोन आणि टीव्ही चा वापर टाळा. रात्री झोपताना चहा, कॉपी किंवा जड अन्न न घेतल्याने चांगली झोप येते. झोपेसाठी शांत आणि थंड वातावरण तयार करावे. दिवसा झोपताना झोपेची मर्यादा असू द्यावी जास्त वेळ झोपल्यास रात्रीची झोप बिघडू शकते.
२. ताण व्यवस्थापन: योग, ध्यान आणि खोल श्वास घेण्याच्या तंत्रांमुळे ताण कमी होऊ शकतो आणि झोपेची गुणवत्ता सुधारू शकते. दररोज चालल्याने त्याचा फायदा होऊ शकतो. फ्रेंड्स, कुटुंबीय यांच्यासोबत आपल्याला भावना व्यक्त करा. संगीत, वाचन यासारख्या आवडी जोपासा.
३. सुरक्षित वातावरण: जर एखाद्याला झोपेत चालण्याची सवय असेल, तर खोलीतील फर्निचर सुरक्षित ठेवा आणि तीक्ष्ण वस्तू टाळा. विशेषतः झोपेत चालण्याचा त्रास असल्यास दरवाजे आणि खिडक्या बंद ठेवाव्यात जेणेकरून तो व्यक्ती बाहेर जाऊ नये. घरामध्ये सतत night lamp चालू ठेवावे.
४. वैद्यकीय सल्ला: जर समस्या कायम राहिली तर तज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. “झोपेत चालण्याच्या सततच्या प्रकरणांमध्ये न्यूरोलॉजिस्ट किंवा झोपेच्या तज्ञांचा सल्ला घ्या.”सल्ला घेताना डॉक्टरांना सर्व लक्षणे स्पष्ट सांगावी. त्यामध्ये झोपेची सवय व दिनचर्या स्पष्ट करावी. जर गरज असल्यास डॉक्टर आवश्यक त्या टेस्ट सुचवतात व त्यानुसार आपल्याला योग्य उपचार आणि औषधं दिली जातात.
याचा फायदा म्हणजे आपल्याला योग्य ते कारण सापडते व त्यावर योग्य असा उपाय मिळतो आणि भविष्यातील धोका कमी होतो.
सततची चिंता किंवा नैराश्य झोपेवर परिणाम करू शकते. अशा परिस्थितीत “आयुष्यात काहीच घडत नाही असे वाटते?” हा लेख उपयुक्त ठरू शकतो.
झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी टिप्स:
झोपेचा गोंधळ कमी करण्यासाठी झोपेची गुणवत्ता सुधारणे आवश्यक आहे. रात्री हलके जेवण घेणे, झोपण्यापूर्वी स्क्रीन टाइम कमी करणे आणि शांत वातावरणात झोपणे हे महत्त्वाचे आहे. नियमित व्यायाम आणि पुरेसे पाणी पिणे देखील झोप सुधारते.
FAQ
1. झोपेत चालणे म्हणजे नेमके काय?
झोपेत चालणे (Sleepwalking) हा गाढ झोपेमध्ये होणारा झोपेचा विकार आहे. यात व्यक्ती नकळत उठून चालते किंवा इतर काही कृती करते.
2. झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीला उठवावे का?
अचानक उठवण्यापेक्षा त्याला शांतपणे सुरक्षितपणे परत बेडवर नेणे अधिक योग्य असते.
3. मुलांमध्ये झोपेत चालणे सामान्य आहे का?
ही समस्या मुलांमध्ये तुलनेने अधिक दिसते आणि अनेकदा वय वाढल्यावर आपोआप कमी होते.
4. झोपेत चालण्यामागील प्रमुख कारणे कोणती?
अनुवंशिकता, झोपेची कमतरता, ताण, काही औषधे, ताप, अपस्मार आणि इतर झोपेचे विकार ही प्रमुख कारणे असू शकतात.
5. झोपेत चालण्यासाठी उपचार उपलब्ध आहेत का?
नियमित झोप, ताण नियंत्रण, सुरक्षित वातावरण आणि आवश्यक असल्यास डॉक्टरांनी सुचवलेले उपचार किंवा औषधे उपयुक्त ठरतात.
निष्कर्ष
झोपेत चालणे (Sleepwalking) ही अनेकदा निरुपद्रवी वाटणारी, पण दुर्लक्षित केल्यास अपघाताचा धोका वाढवणारी समस्या आहे. नियमित झोप, ताणाचे योग्य व्यवस्थापन, सुरक्षित घराचे वातावरण आणि आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांचा सल्ला घेतल्यास या समस्येवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येते. विशेषतः ही समस्या वारंवार होत असेल, दुखापतीचा धोका निर्माण होत असेल किंवा प्रौढांमध्ये अचानक सुरू झाली असेल, तर न्यूरोलॉजिस्ट किंवा झोपेच्या विकारांच्या तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. योग्य माहिती, जागरूकता आणि आरोग्यदायी सवयी यांमुळे झोपेची गुणवत्ता सुधारते आणि सुरक्षित, शांत जीवन जगणे शक्य होते.
