मुलांचा मोबाईल वापर कमी कसा करावा? अभ्यासाची आवड वाढवण्यासाठी पालकांसाठी Practical Tips

मुलांचा मोबाईल वापर कमी कसा करावा? आजच्या मुलांसाठी मोबाईल हा केवळ मनोरंजनाचे साधन राहिलेला नाही. ऑनलाइन शिक्षण, व्हिडिओ, गेम्स, संवाद आणि माहिती मिळवण्यासाठी त्याचा वापर होतो. त्यामुळे मुलांना मोबाईलपासून पूर्णपणे दूर ठेवणे नेहमीच व्यवहार्य नसते.

खरी गरज आहे ती मोबाईलचा वापर कधी, किती आणि कशासाठी करायचा याबद्दल स्पष्ट नियम तयार करण्याची. त्याचबरोबर मुलांना वाचन, खेळ, छंद आणि अभ्यासासाठी आकर्षक पर्याय दिले तर स्क्रीनवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

या लेखात मुलांचा मोबाईल वापर कमी करण्यासाठी पालकांना घरच्या घरी वापरता येतील अशा practical पद्धती पाहूया.

सकारात्मक पालकत्वाचा दृष्टिकोन मुलांच्या वर्तनातील बदल समजून घेण्यासाठी आणि संवाद सुधारण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो.

काही मुलांमध्ये स्क्रीनचा वापर त्यांच्या झोप, अभ्यास, खेळ किंवा कुटुंबीयांशी संवादावर परिणाम करू लागल्यास पालकांनी त्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

• मोबाईल काढून घेतल्यावर वारंवार तीव्र चिडचिड होणे
• अभ्यास, खेळ किंवा इतर उपक्रमांपेक्षा सतत स्क्रीनची मागणी करणे
• झोपेची वेळ बिघडणे
• कुटुंबीय किंवा मित्रांशी संवाद कमी होणे
• ठरवलेल्या screen-time नियमांचे सातत्याने उल्लंघन करणे

मोबाईलचा केलेला मर्यादित वापर फायदेशीर असतो परंतू तोच वापर अति झाला तर मात्र अनेक समस्या निर्माण होऊ शकतात त्या खलीलप्रमाणे..

• झोपेची वेळ आणि झोपेची गुणवत्ता बिघडू शकते.
• दीर्घकाळ बसून राहिल्यामुळे शारीरिक हालचालींसाठी मिळणारा वेळ कमी होऊ शकतो.
• अभ्यास, खेळ, वाचन आणि कुटुंबीयांशी संवादासाठी कमी वेळ मिळू शकतो.
• सतत मनोरंजनात्मक स्क्रीन वापरामुळे काही मुलांना इतर कमी-stimulating उपक्रम कंटाळवाणे वाटू शकतात.
• चुकीची posture किंवा दीर्घकाळ स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे डोळ्यांचा ताण किंवा मानदुखीसारख्या समस्या जाणवू शकतात.

1. मुलांना सतत“अभ्यास कर” असे सांगण्यापेक्षा अभ्यासामुळे भविष्यात मिळणाऱ्या संधींबद्दल सांगा.उदाहरण घ्यायचं झालं तर, डॉक्टर कसे बनतात वैज्ञानिक काय करतात? त्यासाठी कोणत्या प्रकारे अभ्यास करावा लागतो अशा वास्तविक उदाहरणांमुळे मुलांना शिक्षणाचे महत्त्व समजते.
2. घरात स्पष्ट Screen Rules तयार करा. उदाहरणार्थ, जेवताना स्क्रीन नाही, अभ्यासाच्या वेळी notifications बंद आणि झोपेच्या आधी शांत, screen-free routine ठेवणे. हे नियम फक्त मुलांसाठी न ठेवता शक्य तितके संपूर्ण कुटुंबाने पाळल्यास त्यांची अंमलबजावणी सोपी होते.
3. लहान मुलांना खेळातून शिकायला अधिक आवडते. गणित शिकवताना घरातील वस्तूंचा वापर करा, सायन्स किट सारख्या वस्तूंमध्ये देखील मुले गुंतून राहतात, शैक्षणिक बोर्ड गेम्स यामुळे शिकणे मजेदार बनते व मुलांना कंटाळा देखील येत नाही. मैदानी खेळ, चित्रकला, संगीत, नृत्य, हस्तकला, वाचन असे पर्याय त्यांच्यासमोर ठेवा त्यापैकी एकतरी गोष्टीसाठी मुलं तयार होतील. WHO — physical activity / sedentary behaviour guidance.
4.  प्रत्येक मुलाची आवड वेगळी असते त्यामुळे आपल्या  मुलांच्या आवडी ओळखायला शिका.
5. एकाच दिवशी खूप साऱ्या गोष्टी शिकवण्यापेक्षा रोज थोडं थोडं शिकवा त्यामुळे त्यांच्यावर ताण येणार नाही आणि अभ्यासाची भीतीदेखील कमी होईल.
6.  मुलं बोलण्यापेक्षा कृतीतून जास्त शिकतात त्यामुळे पालकांनी अगोदर स्वतः चांगल्या सवयी लावून घ्या. जर पालक पुस्तके वाचत असतील, मोबाईल कमी वापरत असतील, काहीतरी नवीन गोष्टी शिकत असतील तर मुलांवर त्याचा सकारात्मक परिणाम होतो.
7.  मुलांना वाचनाची सवय लावा त्यामुळे कल्पनाशक्ती वाढते, शब्दसंग्रह वाढतो,अभ्यासाची आवड निर्माण होते.

• मुलांशी संवाद साधताणा त्यांच्या न रागवता त्यांच्या  अडचणी समजून घ्या.
• इतर मुलांशी तुलना केल्याने त्यांच्यातील आत्मविश्वास कमी होतो त्यामुळे आपल्या मुलाची तुलना दुसऱ्यांशी करणे टाळा. कारण, प्रत्येक मूल हे वेगळं असत.
• एखादी चूक झाली तर लगेच ओरडू किंवा मारू नका तर त्या चुकांमधून शिकण्याची संधी द्या.
• “तू करू शकतोस” हा विश्वास मुलांमध्ये निर्माण करा. त्यामुळे एक सकारात्मकता मुलांमध्ये तयार होते.

मोबाईल पूर्णपणे वाईट नाही हे आपल्याला पण माहीत आहे परंतु  त्याचा वापर कशासाठी केला जातोय याच्यावर ते अवलंबून असते. आपण जेव्हा मुलांना मोबाईल देतो तेव्हा ते मूल काय बघतय हे आपण पाहिलं पाहिजे (How to control mobile addiction in children?). बऱ्याचशा कार्टून्स मध्ये देखील चांगल्या गोष्टी सांगितल्या किंवा दाखवल्या जातात तेव्हा त्या गोष्टी आपण त्यांना योग्य प्रकारे समजावल्या तर मुलं देखील त्याच उद्देशाने ते कार्टून्स बघतील.

• सतत ओरडणे यामुळे मुलांमध्ये विरोधाची भावना निर्माण होते.
• जास्त दबाव टाकणे अभ्यासाची भीती निर्माण होऊ शकते.
• अवास्तव अपेक्षा ठेवणे प्रत्येक मुलाची क्षमता वेगळी असते त्यामुळे किती अपेक्षा ठेवावी याचा विचार करावा.
• फक्त गुणांवर लक्ष देणे चुकीचे आहे ज्ञान आणि कौशल्ये देखील तितकेच महत्त्वाची आहेत.

पालक स्वतः सतत मोबाईल वापरत असतील तर मुलांकडून वेगळे वर्तन अपेक्षित ठेवणे कठीण होते.

मुलांच्या विकासात फक्त अभ्यासाचे गुण नव्हे तर problem-solving, communication, creativity, digital literacy आणि self-management यांसारखी कौशल्येही महत्त्वाची आहेत. त्यामुळे मोबाईल कमी करण्याबरोबरच मुलांना या कौशल्यांचा प्रत्यक्ष सराव करण्यासाठी वेळ देणे गरजेचे आहे.

मोबाईल हा आधुनिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे, परंतु त्याचा अतिरेक मुलांच्या अभ्यासावर आणि विकासावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो. मुलांचे मोबाईल व्यसन जबरदस्तीने दूर करणे हा उपाय नाही. त्याऐवजी त्यांच्यामध्ये शिकण्याची आवड, जिज्ञासा आणि आत्मविश्वास निर्माण करणे अधिक गरजेचे आहे.

योग्य वातावरण, सकारात्मक प्रोत्साहन, नियमित वेळापत्रक, वाचनाची सवय आणि पालकांचे आदर्श वर्तन यामुळे मुलांमध्ये अभ्यासाची गोडी निर्माण होऊ शकते. जेव्हा मुलांना शिकणे आनंददायी वाटते, तेव्हा ते स्वतःहून मुलांचे मोबाईल व्यसन कमी करून ज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल करतात.

मुलांचे भविष्य उज्ज्वल करण्यासाठी आजच योग्य पावले उचला. अभ्यासाची आवड ही केवळ चांगल्या गुणांसाठी नाही, तर आयुष्यभर शिकत राहण्याची सवय निर्माण करण्यासाठी आवश्यक आहे.

तुमचं मूल दिवसातून किती वेळ मोबाईल वापरतं?

कमेंटमध्ये नक्की सांगा.

हा लेख इतर पालकांसोबत शेअर करा.

पालकत्व, शिक्षण आणि मुलांच्या विकासाविषयी अशाच उपयुक्त माहितींसाठी RealInfoWorld.in ला नियमित भेट द्या.