मराठी महिन्यांची नावे कशी ठरली? 12 महिने, नक्षत्रे आणि अधिक महिन्याचे वैज्ञानिक कारण

मराठी महिन्यांची नावे कशी पडली? चैत्र ते फाल्गुन, प्रत्येक महिन्याचे नक्षत्र, सण, अधिक महिना (पुरुषोत्तम मास) आणि धोंड्याचा महिना यामागील वैज्ञानिक व धार्मिक माहिती जाणून घ्या.

आपण दरवर्षी चैत्र, वैशाख, श्रावण, कार्तिक, माघ असे महिने अनुभवतो. पण या महिन्यांची नावे नेमकी कुठून आली? कोणत्या आधारावर ठेवली गेली? त्यामागे काही वैज्ञानिक कारण आहे का, की केवळ धार्मिक परंपरा?

पारंपरिक भारतीय कालगणनेत महिन्यांची नावे पौर्णिमेच्या वेळी चंद्र ज्या प्रमुख नक्षत्राच्या परिसरात असतो, त्यावरून जोडली गेली आहेत. काही महिन्यांच्या बाबतीत संबंधित नक्षत्रांच्या जोडीचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रत्येक महिन्याला केवळ एकच नक्षत्र जोडणे अचूक ठरणार नाही.

भारतीय पंचांगात सूर्य आणि चंद्राच्या गतीसोबत तिथी, नक्षत्र, योग, करण आणि इतर खगोलशास्त्रीय गणनांचा वापर केला जातो.

मराठी पंचांग हे हिंदू चांद्र-सौर पंचांग आहे.

यामध्ये खालील गोष्टींचा विचार केला जातो.

• सूर्याची गती
• चंद्राची गती
• नक्षत्र
• तिथी
• योग
• करण
• वार

यामुळेच सणांच्या तारखा दरवर्षी बदलतात.

भारत सरकारचे राष्ट्रीय पंचांग

भारतीय पंचांगात प्रत्येक महिन्याच्या पौर्णिमेला चंद्र ज्या नक्षत्रात किंवा त्याच्या जवळ असतो त्या नक्षत्रावरून त्या महिन्याला नाव दिले जाते.

उदा.

• चित्रा → चैत्र
• विशाखा → वैशाख
• ज्येष्ठा → ज्येष्ठ
• पूर्वाषाढा → आषाढ

ही परंपरा हजारो वर्षांपासून सुरू आहे.

मराठी महिन्यांचे ऋतूंशी असलेले नाते

ऋतू	महिने
वसंत	चैत्र, वैशाख
ग्रीष्म	ज्येष्ठ, आषाढ
वर्षा	श्रावण, भाद्रपद
शरद	आश्विन, कार्तिक
हेमंत	मार्गशीर्ष, पौष
शिशिर	माघ, फाल्गुन

पारंपरिक भारतीय कालगणनेतील ऋतूंची ही मांडणी आहे. प्रत्यक्ष हवामान प्रदेशानुसार आणि वर्षानुसार बदलू शकते.

प्रत्येक मराठी महिना हा विशिष्ट ऋतूशी जोडलेला असल्यामुळे आहारातही बदल करणे आवश्यक असते. ऋतूनुसार कोणता आहार घ्यावा याविषयी सविस्तर माहितीसाठी आमचा ‘ऋतूनुसार आहार‘ हा लेख जरूर वाचा.

महाराष्ट्रातील पारंपरिक कालगणनेनुसार चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला गुढीपाडवा साजरा केला जातो आणि त्याला मराठी नववर्षाची सुरुवात मानली जाते.

नक्षत्र : चित्रा

चैत्र महिन्यात पौर्णिमेला चंद्र चित्रा नक्षत्राजवळ असतो.

वैशिष्ट्ये

• मराठी नववर्षाची सुरुवात
• गुढीपाडवा
• रामनवमी
• चैत्रगौरी

निसर्गात वसंत ऋतूची सुंदर सुरुवात होते.

वैशाख हा दान, धर्म आणि पुण्यकर्मासाठी विशेष महत्त्वाचा मानला जाणारा उन्हाळ्यातील महिना आहे.

नक्षत्र : विशाखा

या महिन्यात पौर्णिमेला चंद्र विशाखा नक्षत्रात असतो.

वैशिष्ट्ये

• अक्षय तृतीया
• बुद्ध पौर्णिमा
• दानधर्म

उन्हाळ्याची तीव्रता वाढते.

ज्येष्ठ हा वर्षातील सर्वाधिक उष्णता अनुभवणारा आणि पावसाळ्याच्या आगमनाची चाहूल देणारा महिना आहे.

नक्षत्र : ज्येष्ठा

या महिन्यात सूर्याचा उष्णतेचा कळस असतो.

प्रमुख सण

• वट पौर्णिमा
• निर्जला एकादशी

आषाढ हा पावसाळ्याची सुरुवात, वारीची परंपरा आणि भक्तीभावाचे प्रतीक मानला जाणारा महिना आहे. आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला चंद्र प्रामुख्याने पूर्वाषाढा किंवा उत्तराषाढा नक्षत्राच्या परिसरात असतो. त्यामुळे या महिन्याला आषाढ असे नाव पडले.

नक्षत्र : पूर्वाषाढा / उत्तराषाढा

पावसाळ्याची सुरुवात.

सण

• आषाढी एकादशी
• पंढरपूर वारी
• चातुर्मास प्रारंभ

श्रावण महिन्यात महाराष्ट्रात विविध व्रत, उपवास आणि धार्मिक सण मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात.

नक्षत्र : श्रवण

हा सर्वात पवित्र महिना मानला जातो.

सण

• नागपंचमी
• नारळी पौर्णिमा
• रक्षाबंधन
• श्रावणी सोमवार
• कृष्ण जन्माष्टमी

भाद्रपद हा श्री गणेशोत्सव, भक्ती आणि सामाजिक एकात्मतेचा आनंद साजरा करणारा महिना आहे.

नक्षत्र : पूर्वाभाद्रपदा / उत्तराभाद्रपदा

प्रमुख सण

• गणेश चतुर्थी
• ऋषी पंचमी
• अनंत चतुर्दशी

आश्विन हा शक्तीची उपासना, विजयाचे प्रतीक आणि नवरात्र-दसऱ्याच्या उत्सवांनी सजलेला महिना आहे.

नक्षत्र : अश्विनी

सण

• नवरात्र
• दसरा
• कोजागिरी पौर्णिमा

कार्तिक हा दीपोत्सव, भक्ती, पवित्र स्नान आणि धार्मिक विधींना विशेष महत्त्व असलेला शुभ महिना आहे.

नक्षत्र : कृत्तिका

सण

• दिवाळी
• तुलसी विवाह
• देव दिवाळी

हा महिना धार्मिकदृष्ट्या अत्यंत शुभ मानला जातो.

मार्गशीर्ष हा भगवान श्रीकृष्णांनी गीतेत गौरवलेला आणि दत्तभक्तांसाठी विशेष महत्त्वाचा महिना आहे.

नक्षत्र : मृगशीर्ष

भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात—

“मासानां मार्गशीर्षोऽहम्”

म्हणजे महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे.

सण

• दत्त जयंती
• गुरुवारची पूजा

पौष हा हेमंत ऋतूतील महिना असून या काळात पौष पौर्णिमा आणि विविध धार्मिक व्रत-परंपरा पाळल्या जातात.

नक्षत्र : पुष्य

थंडीचा कडाका वाढतो.

वैशिष्ट्ये

• पौष पौर्णिमा
• धार्मिक स्नान

माघ हा पुण्यस्नान, सूर्योपासना आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी महत्त्वाचा मानला जाणारा महिना आहे.

नक्षत्र : मघा

सण

• रथसप्तमी
• माघी गणेश जयंती
• माघी पौर्णिमा

फाल्गुन हा वसंत ऋतूचे स्वागत, रंगोत्सव आणि आनंदाचे प्रतीक मानला जाणारा वर्षातील शेवटचा महिना आहे.

नक्षत्र : पूर्वफाल्गुनी / उत्तरफाल्गुनी

हा वर्षातील शेवटचा महिना.

सण

• होळी
• धुळवड
• रंगपंचमी

अधिक महिना हा भारतीय पंचांगातील अत्यंत महत्त्वाचा महिना आहे. सौर वर्ष सुमारे ३६५ दिवसांचे असते, तर १२ चांद्र महिने मिळून सुमारे ३५४ दिवस होतात. म्हणजे दरवर्षी सुमारे ११ दिवसांचा फरक पडतो.

सौर वर्ष आणि 12 चांद्र महिन्यांच्या कालावधीत दरवर्षी साधारण 11 दिवसांचा फरक पडतो. हा फरक वेळोवेळी वाढत जातो आणि चांद्र महिने ऋतूंपासून खूप दूर जाऊ नयेत यासाठी पंचांग गणनेनुसार अतिरिक्त चांद्र महिना समाविष्ट केला जातो. त्यामुळे साधारणपणे दोन ते तीन वर्षांच्या अंतराने अधिक महिना येतो.

अमावस्येपासून पुढील अमावस्येपर्यंतच्या एका चांद्र महिन्यात सूर्याचा एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश म्हणजेच संक्रांती होत नसेल, तर त्या चांद्र महिन्याला अधिक मास मानले जाते.

हे पूर्णपणे खगोलशास्त्रीय गणनेवर आधारित आहे.

महाराष्ट्रात अधिक मासाला “धोंड्याचा महिना” असे लोकप्रचलित नावही वापरले जाते. या नावामागील अर्थ आणि प्रथा प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या लोकपरंपरांमध्ये सांगितल्या जातात. त्यामुळे “धोंडा” या शब्दाची एकच निश्चित व्युत्पत्ती आहे असे सांगणे योग्य ठरणार नाही.

तथापि, धोंड्याचा महिना हे अधिकृत पंचांगातील नाव नाही, तर ते प्रादेशिक लोकप्रचलित नाव आहे.

काही परंपरांमध्ये अधिक मासाला मलमास असेही संबोधले जाते; तर वैष्णव परंपरेत त्याला पुरुषोत्तम मास असे विशेष धार्मिक महत्त्व दिले जाते.

• विष्णू पूजन
• भगवद्गीता वाचन
• श्रीमद्भागवत श्रवण
• दानधर्म
• जप
• ध्यान
• तीर्थयात्रा
• अन्नदान

अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये अधिक मासात विवाह, गृहप्रवेश किंवा इतर काही शुभारंभ टाळण्याची परंपरा आहे. ही धार्मिक प्रथा असून ती सर्वांसाठी सार्वत्रिक वैज्ञानिक किंवा कायदेशीर बंदी नाही.

मराठी महिन्यांमुळे आपल्याला ऋतूंची माहिती मिळते.

• शेती
• सण
• उपवास
• धार्मिक उत्सव
• निसर्गातील बदल

हे सर्व महिन्यांशी जोडलेले आहेत.

मराठी महिने, सण, परंपरा आणि शेती यांमधून महाराष्ट्राची समृद्ध सांस्कृतिक ओळख दिसून येते. महाराष्ट्र भारताला कोणकोणत्या क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण योगदान देतो, हे जाणून घेण्यासाठी आमचा ‘महाराष्ट्र भारताला काय देतो?’ हा लेख वाचा.

पंचांगातील तिथी, नक्षत्र, सूर्य-चंद्राची स्थिती आणि संक्रांती यांची गणना ही खगोलशास्त्रीय निरीक्षणांशी संबंधित आहे. आधुनिक काळातही भारत सरकारच्या Positional Astronomy Centre कडून राष्ट्रीय पंचांगासाठी तिथी, नक्षत्र, सूर्य-चंद्राची स्थिती आणि इतर खगोलीय गणना आधुनिक वैज्ञानिक पद्धतीने केली जाते.

भारतीय खगोलशास्त्राची आधुनिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी Indian Institute of Astrophysics ची माहिती पाहू शकता.

महिना	संबंधित नक्षत्र	प्रमुख सण
चैत्र	चित्रा	गुढीपाडवा
वैशाख	विशाखा	अक्षय तृतीया
ज्येष्ठ	ज्येष्ठा	वट पौर्णिमा
आषाढ	पूर्वाषाढा	आषाढी एकादशी
श्रावण	श्रवण	नागपंचमी
भाद्रपद	पूर्वाभाद्रपदा	गणेशोत्सव
आश्विन	अश्विनी	नवरात्र
कार्तिक	कृत्तिका	दिवाळी
मार्गशीर्ष	मृगशीर्ष	दत्त जयंती
पौष	पुष्य	पौष पौर्णिमा
माघ	मघा	रथसप्तमी
फाल्गुन	उत्तर फाल्गुनी	होळी

मराठी महिन्यांची नावे ही केवळ परंपरेचा भाग नसून ती भारतीय खगोलशास्त्र, पंचांगशास्त्र आणि सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देतात. प्रत्येक महिना एखाद्या नक्षत्राशी जोडलेला असून त्या त्या काळातील ऋतू, शेती, सण आणि जीवनपद्धतीशी त्याचा घनिष्ठ संबंध आहे. तसेच अधिक महिना किंवा पुरुषोत्तम मास हा कालगणनेतील विसंगती दूर करण्यासाठी निर्माण केलेला वैज्ञानिक उपाय आहे, ज्याला धार्मिक दृष्ट्याही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.