महाराष्ट्रातील कृषी संशोधन केंद्रे: पीकनिहाय माहिती, संशोधन कार्य आणि शेतकऱ्यांसाठी उपयोग

महाराष्ट्रातील कोणत्या कृषी संशोधन केंद्रात कोणत्या पिकावर संशोधन केले जाते? ऊस, केळी, हळद, सोयाबीन, नारळ, सुपारी, काजू आणि इतर पिकांसाठी संशोधन केंद्रे कुठे आहेत, त्यांचे कार्य काय आहे आणि शेतकऱ्यांना त्याचा उपयोग कसा होतो? या लेखातून जाणून घ्या.

शेतीतील प्रत्येक समस्या सर्व भागात सारखी नसते. महाराष्ट्रातील हवामान, माती, पर्जन्यमान, सिंचनाची उपलब्धता आणि पिकांची पद्धत प्रदेशानुसार बदलते. त्यामुळे स्थानिक परिस्थितीनुसार पिकांचे वाण, लागवड तंत्र, पाणी व्यवस्थापन, रोग-किड व्यवस्थापन आणि उत्पादन तंत्रज्ञान यावर संशोधन करणे आवश्यक ठरते.

यासाठी राज्यातील कृषी विद्यापीठे आणि त्यांच्या अंतर्गत कार्यरत संशोधन केंद्रे महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

संशोधन केंद्रांमध्ये केवळ नवीन वाण विकसित करण्याचे काम होत नाही. काही केंद्रांमध्ये पिकांचे germplasm conservation, उत्पादन तंत्रज्ञान, पोषण व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन, रोग व्यवस्थापन, पीक पद्धती आणि शेतकऱ्यांच्या गरजांवर आधारित संशोधन केले जाते.

उदाहरणार्थ, MPKVच्या जळगाव येथील Banana Research Station च्या अधिकृत माहितीनुसार केळीच्या germplasm चे संकलन व मूल्यमापन, spacing, nutrition, water management, cropping system, weed control आणि रोग व्यवस्थापन यावर काम केले जाते.

म्हणून “संशोधन केंद्र” म्हणजे फक्त प्रयोगशाळा नाही; संशोधनातून तयार झालेले ज्ञान आणि तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे हा त्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.

महाराष्ट्रातील कृषी संशोधन समजून घेताना संस्था आणि संशोधन केंद्रे वेगवेगळी ओळखणे महत्त्वाचे आहे.

राज्यातील कृषी शिक्षण, संशोधन आणि विस्तारासाठी कृषी विद्यापीठांचे मोठे जाळे आहे.

यामध्ये प्रमुख विद्यापीठे:

• महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी — MPKV
• डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला — PDKV
• वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी — VNMKV
• डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली — DBSKKV

या विद्यापीठांच्या अंतर्गत विविध Agricultural Research Stations, Regional Research Stations, Crop Research Stations आणि इतर संशोधन केंद्रे कार्यरत असतात.

कृषी संशोधन केंद्र एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील किंवा विशिष्ट पिकातील समस्या समजून घेऊन त्यावर संशोधन करते.

उदाहरणार्थ: पिक → समस्या → संशोधन → तंत्रज्ञान/शिफारस → शेतकऱ्यापर्यंत प्रसार अशी साधी साखळी समजता येते. काही केंद्रे एका प्रमुख पिकावर लक्ष केंद्रित करतात, तर काही केंद्रांमध्ये अनेक पिके किंवा विषयांवर संशोधन केले जाते.

कृषी संशोधन केंद्र मुख्यतः संशोधन आणि तंत्रज्ञान विकासाशी संबंधित असते, तर कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) संशोधनातून उपलब्ध झालेले तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे, प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि विस्तारकार्य यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.

MPKV च्या District Extension Centres विषयीच्या अधिकृत माहितीनुसार शेतकरी प्रशिक्षण, अल्पकालीन प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि शेतकरी व कृषी विभागातील अधिकाऱ्यांशी समन्वय ही त्यांची प्रमुख कामे आहेत.

खालील केंद्रांची माहिती पीक आणि संशोधनाच्या दृष्टीने दिली आहे. प्रत्येक केंद्रासाठी उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार नाव आणि प्रमुख संशोधन क्षेत्रे मांडली आहेत.

संस्था: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी
प्रमुख पीक: ऊस
स्थापना: 28 एप्रिल 1932

पाडेगाव येथील Central Sugarcane Research Station हे ऊस संशोधनासाठी महत्त्वाचे केंद्र आहे. MPKVच्या अधिकृत माहितीनुसार येथे ऊस आणि ऊस-आधारित शेती पद्धतींशी संबंधित संशोधन केले जाते. येथे AICRP on Sugarcane आणि Sugarcane Research Scheme यांसारख्या संशोधन योजना आहेत.

येथे कोणत्या विषयांवर संशोधन होते?

• ऊसाच्या वाणांचे संशोधन
• उत्पादनक्षमतेशी संबंधित अभ्यास
• ऊस आधारित पीक पद्धती
• पाणी व्यवस्थापन
• माती व पोषण व्यवस्थापन
• रोग व किड व्यवस्थापन
• शाश्वत ऊस उत्पादनाशी संबंधित तंत्रज्ञान

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग: ऊस उत्पादकांना त्यांच्या प्रदेशासाठी योग्य वाण, लागवड पद्धती, पाणी आणि पोषण व्यवस्थापनाबाबत अधिकृत संशोधनाधारित माहिती मिळवण्यासाठी हे केंद्र महत्त्वाचे ठरू शकते.

संपर्क: 02169-265334 / 02169-365333
ई-मेल: csrspadegaon@rediffmail.com

एखाद्या वाणाची सध्याची शिफारस किंवा उपलब्धता जाणून घेण्यासाठी केंद्राशी थेट संपर्क करणे योग्य आहे.

संस्था: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी
प्रमुख पीक: केळी
स्थापना: 20 ऑक्टोबर 1949

जळगाव येथील Banana Research Station हे केळी संशोधनासाठी विशेष केंद्र आहे. MPKVच्या अधिकृत माहितीनुसार येथे AICRP on Banana अंतर्गत संशोधन केले जाते.

या केंद्राच्या अधिकृत दस्तऐवजात केळीच्या germplasm चे संकलन, संवर्धन, मूल्यमापन आणि characterization याबरोबरच उत्पादन तंत्रज्ञानावर काम केले जाते असे नमूद आहे.

प्रमुख संशोधन क्षेत्रे

• केळीच्या germplasm चे संवर्धन
• लागवडीतील अंतर व plant population
• पोषण व्यवस्थापन
• पाणी व्यवस्थापन
• cropping system
• तण व्यवस्थापन
• रोग व्यवस्थापन
• शेतकऱ्यांच्या गरजांवर आधारित संशोधन

अधिकृत दस्तऐवजानुसार या केंद्राने 1 variety आणि 33 recommendations नोंदवल्या आहेत.

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग: जळगाव आणि आसपासच्या केळी उत्पादकांना उत्पादन तंत्रज्ञान, पाणी व पोषण व्यवस्थापन आणि रोग व्यवस्थापनाबाबत संशोधनाधारित माहिती मिळवण्यासाठी हे केंद्र उपयुक्त ठरू शकते.

संपर्क: 0257-2250986
ई-मेल: brjjalgaon@gmail.com

संस्था: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी
स्थापना: 1958

कसबे डिग्रज येथील Agriculture Research Station मध्ये एकापेक्षा जास्त पिके आणि विषयांवर संशोधन केले जाते.

MPKVच्या अधिकृत माहितीनुसार येथे:

• सोयाबीन
• हळद
• ऊस
• क्षारयुक्त/खारवट जमिनीशी संबंधित संशोधन

यांचा समावेश आहे. येथे Turmeric Research देखील आहे.

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग: सांगली परिसरातील हळद, सोयाबीन आणि ऊस उत्पादकांसाठी स्थानिक परिस्थितीनुसार तंत्रज्ञान आणि संशोधनाधारित माहिती मिळवण्यासाठी हे केंद्र महत्त्वाचे आहे.

संपर्क: 0233-2437275
ई-मेल: arskdigraj@rediffmail.co

संस्था: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली
प्रमुख पीक: नारळ

कोकणातील नारळ उत्पादकांसाठी भाट्ये येथील Regional Coconut Research Station महत्त्वाचे केंद्र आहे. DBSKKVच्या अधिकृत संपर्क माहितीत हे केंद्र भाट्ये, रत्नागिरी येथे असल्याचे नमूद आहे.

या केंद्राशी संबंधित अधिकृत माहितीत Konkan Bhatye Coconut Hybrid-1 या नारळ संकराची नोंद आहे. त्याची release year 2007 अशी दिली असून सरासरी 120–122 नारळ प्रति झाड प्रति वर्ष अशी उत्पादन नोंद दिली आहे.

संशोधनाचा शेतकऱ्यांना उपयोग

• नारळाच्या योग्य वाणांची माहिती
• उत्पादनक्षमतेशी संबंधित तंत्रज्ञान
• बाग व्यवस्थापन
• रोग-किड व्यवस्थापन
• कोकणातील परिस्थितीनुसार नारळ उत्पादन

संपर्क: 02352-255077

संस्था: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली
प्रमुख पीक: सुपारी

श्रीवर्धन येथील Arecanut Research Station हे सुपारी पिकासाठी विशेष संशोधन केंद्र आहे. DBSKKVच्या अधिकृत संपर्क माहितीत या केंद्राचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.

DBSKKVच्या संशोधन प्रकल्पांच्या माहितीत Shriwardhan Arecanut च्या GI registration आणि promotion शी संबंधित प्रकल्पाचाही उल्लेख आहे.

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग: सुपारी लागवड करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी

• स्थानिक परिस्थितीनुसार लागवड तंत्र
• उत्पादन व्यवस्थापन
• सुपारी पिकातील संशोधन
• गुणवत्तेशी संबंधित माहिती

यासाठी अधिकृत संशोधन केंद्राशी संपर्क करता येतो.

संपर्क: 02147-223374

संस्था: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली

वेंगुर्ले येथील केंद्राला Regional Fruit Research Station, Vengurla असे अधिकृत नाव दिलेले आहे. त्यामुळे त्याला फक्त “काजू संशोधन केंद्र” असे संबोधणे योग्य नाही. DBSKKVच्या अधिकृत संपर्क माहितीत वेंगुर्ले हे Regional Fruit Research Station म्हणून नोंदलेले आहे.

कोकणातील फळपिकांच्या संदर्भात हे केंद्र महत्त्वाचे आहे. काजूशी संबंधित संशोधन आणि तंत्रज्ञान हा या प्रदेशासाठी विशेष महत्त्वाचा विषय आहे.

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग

• फळपिकांशी संबंधित संशोधन
• काजू लागवडीसाठी तंत्रज्ञान
• स्थानिक हवामानाशी संबंधित उत्पादन पद्धती
• बाग व्यवस्थापन
• संशोधनाधारित मार्गदर्शन

संपर्क: 02366-262234

पालघर येथील Agricultural Research Station हे डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या संशोधन व्यवस्थेचा भाग आहे. DBSKKVच्या अधिकृत संपर्क यादीत पालघर येथील केंद्राची नोंद आहे.

पालघर आणि उत्तर कोकणातील शेतीमध्ये भात, फळपिके, भाजीपाला आणि इतर स्थानिक पिकांच्या परिस्थितीचा विचार करणे महत्त्वाचे असल्यामुळे या भागातील स्थानिक संशोधनाला विशेष महत्त्व आहे.

शेतकऱ्यांसाठी उपयोग: स्थानिक हवामान आणि जमिनीच्या परिस्थितीनुसार:

• पीक व्यवस्थापन
• उत्पादन तंत्रज्ञान
• स्थानिक पिकांशी संबंधित संशोधन
• शेतकरी मार्गदर्शन

यासाठी संबंधित कृषी संशोधन केंद्र आणि KVK यांच्याशी संपर्क करता येतो.

संपर्क: 02525-241048

महाराष्ट्रात वरील केंद्रांव्यतिरिक्त अनेक संशोधन केंद्रे विशिष्ट पिके किंवा agro-climatic परिस्थितीनुसार कार्य करतात. उदाहरणार्थ MPKVच्या अधिकृत संशोधन यादीमध्ये:

संशोधन केंद्र	प्रमुख पीक/क्षेत्र
कृषी संशोधन केंद्र, निफाड	गहू
कृषी संशोधन केंद्र, पिंपळगाव बसवंत	कांदा, लसूण, द्राक्ष
डाळिंब संशोधन केंद्र, लखमापूर	डाळिंब
अंजीर व सीताफळ संशोधन केंद्र, जाधववाडी	अंजीर, सीताफळ
झोनल कृषी संशोधन केंद्र, सोलापूर	कोरडवाहू शेती
कृषी संशोधन केंद्र, मोहोल	कोरडवाहू पिके
पिक संशोधन व प्रशिक्षण केंद्र, पंढरपूर	कडधान्ये व तेलबिया

ही यादी पूर्ण नाही; MPKVच्या अधिकृत संशोधन माहितीनुसार राज्याच्या विविध agro-climatic zones मध्ये अनेक संशोधन केंद्रे कार्यरत आहेत.

केंद्र	जिल्हा	प्रमुख पीक/क्षेत्र	संबंधित विद्यापीठ
मध्यवर्ती ऊस संशोधन केंद्र, पाडेगाव	सातारा	ऊस	MPKV
केळी संशोधन केंद्र, जळगाव	जळगाव	केळी	MPKV
कृषी संशोधन केंद्र, कसबे डिग्रज	सांगली	सोयाबीन, हळद, ऊस, क्षारयुक्त माती	MPKV
कृषी संशोधन केंद्र, निफाड	नाशिक	गहू	MPKV
कृषी संशोधन केंद्र, पिंपळगाव बसवंत	नाशिक	कांदा, लसूण, द्राक्ष	MPKV
प्रादेशिक नारळ संशोधन केंद्र, भाट्ये	रत्नागिरी	नारळ	DBSKKV
सुपारी संशोधन केंद्र, श्रीवर्धन	रायगड	सुपारी	DBSKKV
प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र, वेंगुर्ले	सिंधुदुर्ग	फळपिके/काजू	DBSKKV
कृषी संशोधन केंद्र, पालघर	पालघर	स्थानिक कृषी संशोधन	DBSKKV

महत्त्वाची सूचना: संशोधन केंद्रांचे कार्य, संपर्क क्रमांक, चालू संशोधन योजना आणि शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध सेवा बदलू शकतात. त्यामुळे भेट देण्यापूर्वी संबंधित विद्यापीठाच्या अधिकृत वेबसाइटवर अद्ययावत माहिती तपासणे योग्य आहे.

संशोधन केंद्राचे नाव माहित असणे पुरेसे नाही. शेतकऱ्यांनी उपलब्ध संशोधन आणि तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष उपयोग करून घेणे महत्त्वाचे आहे.

उदा.:

केळी → जळगाव
ऊस → पाडेगाव
हळद → कसबे डिग्रज
नारळ → भाट्ये
सुपारी → श्रीवर्धन

वाण, खत, पाणी, रोग-किड व्यवस्थापन किंवा लागवड पद्धतीबाबत इंटरनेटवरील माहिती वापरण्यापेक्षा संबंधित कृषी विद्यापीठाची शिफारस तपासा.

कृषी विद्यापीठांच्या extension system मार्फत शेतकऱ्यांसाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले जातात. MPKVच्या अधिकृत माहितीनुसार District Extension Centres शेतकरी प्रशिक्षण आणि ज्ञानवृद्धी कार्यक्रम आयोजित करतात.

संशोधनातून विकसित झालेले तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी KVK महत्त्वाची भूमिका बजावते.

उदा. “माझ्या पिकाला रोग झाला आहे” असे सांगण्यापेक्षा:

• पीक कोणते?
• वाण कोणता?
• पीक किती दिवसांचे आहे?
• कोणत्या भागात लागवड आहे?
• पाणी व्यवस्थापन कसे आहे?
• समस्या कधीपासून आहे?
• शक्य असल्यास फोटो

ही माहिती दिल्यास मार्गदर्शन अधिक उपयोगी होऊ शकते.

दोन्हींचे काम एकसारखे नाही.

कृषी संशोधन केंद्र संशोधन, प्रयोग, तंत्रज्ञान आणि शिफारशी विकसित करण्यावर भर देते.

तर कृषी विभाग सरकारी कृषी योजना, विस्तार सेवा, अंमलबजावणी आणि शेतकऱ्यांशी संबंधित विविध प्रशासकीय व मार्गदर्शक सेवा हाताळतो.

त्यामुळे एखाद्या योजनेची माहिती हवी असल्यास कृषी विभागाकडे आणि एखाद्या विशिष्ट पिकाच्या संशोधन/तंत्रज्ञानाबाबत माहिती हवी असल्यास संबंधित कृषी विद्यापीठ किंवा संशोधन केंद्राकडे जाणे अधिक योग्य ठरू शकते.

पीक व्यवस्थापनात मातीचे महत्त्व असल्यामुळे संशोधन केंद्रांच्या शिफारशी समजून घेताना मातीचा प्रकार, pH, सेंद्रिय कर्ब आणि पोषकद्रव्यांची स्थिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

तुमच्या जमिनीची वास्तविक स्थिती समजून घेण्यासाठी: माती परीक्षण कसे करावे? Soil Test Report कसा समजून घ्यावा?

संशोधनातून एखाद्या पिकासाठी शिफारस केलेले तंत्रज्ञान पाहून ते प्रत्येक शेतात तंतोतंत लागू होईलच असे नाही.

कारण:

• माती वेगळी असू शकते
• हवामान वेगळे असू शकते
• पाण्याची उपलब्धता वेगळी असू शकते
• वाण वेगळा असू शकतो
• लागवडीचा कालावधी वेगळा असू शकतो

म्हणून जुनी किंवा सोशल मीडियावरील माहिती पाहून निर्णय घेण्याऐवजी संबंधित कृषी विद्यापीठाची अद्ययावत शिफारस तपासणे महत्त्वाचे आहे.

महाराष्ट्रातील कृषी संशोधन केंद्रे राज्याच्या वेगवेगळ्या प्रदेशातील पिके, माती, हवामान आणि शेतीच्या समस्यांनुसार संशोधन करण्याचे महत्त्वाचे काम करतात.

पाडेगावचे ऊस संशोधन, जळगावचे केळी संशोधन, कसबे डिग्रजमधील हळद व सोयाबीन संशोधन, भाट्येचे नारळ संशोधन, श्रीवर्धनचे सुपारी संशोधन आणि वेंगुर्ल्याचे फळपिक संशोधन ही स्थानिक गरजेनुसार संशोधनाची काही उदाहरणे आहेत.

शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे योग्य माहिती योग्य स्रोताकडून घेणे. आपल्या पिकाशी संबंधित कृषी संशोधन केंद्र, कृषी विद्यापीठ किंवा KVK यांच्याशी संपर्क करून स्थानिक परिस्थितीनुसार अद्ययावत शिफारशी जाणून घेतल्यास शेतीचे निर्णय अधिक माहितीपूर्ण पद्धतीने घेता येतात.