फ्रँचायझी म्हणजे काय? फायदे, तोटे आणि उद्योजकतेशी संबंध

फ्रँचायझी म्हणजे काय? Franchise Business कसे काम करते, त्याचे फायदे-तोटे, खर्च, नियम आणि स्वतःच्या व्यवसायापेक्षा त्यातील फरक सोप्या मराठीत जाणून घ्या.

आजकाल स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याचा विचार करणाऱ्या अनेकांसमोर दोन पर्याय असतात—स्वतःचा ब्रँड तयार करून व्यवसाय सुरू करणे किंवा एखाद्या स्थापित कंपनीची फ्रँचायझी घेणे.

फ्रँचायझीमध्ये प्रसिद्ध ब्रँड, तयार व्यवसाय पद्धत आणि कंपनीकडून मार्गदर्शन मिळू शकते. त्यामुळे नव्या उद्योजकासाठी सुरुवात काही बाबतीत सोपी होऊ शकते. मात्र त्याच वेळी ब्रँड, व्यवसायाची पद्धत आणि काही महत्त्वाचे निर्णय यावर कंपनीचे नियम लागू होतात.

म्हणून एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो:

फ्रँचायझीधारकाला उद्योजक म्हणता येते का, की तो फक्त दुसऱ्या कंपनीचा व्यवसाय चालवत असतो?

याचे उत्तर सरळ “हो” किंवा “नाही” असे नाही. फ्रँचायझीधारक स्वतःचा व्यवसाय चालवत असतो आणि आर्थिक जोखीमही घेतो; मात्र त्याचा व्यवसाय करण्याचा मार्ग स्वतःचा ब्रँड निर्माण करणाऱ्या उद्योजकापेक्षा वेगळा असतो.

या लेखात आपण फ्रँचायझी म्हणजे काय, ती कशी काम करते, तिचे फायदे-तोटे आणि स्वतःच्या व्यवसायापेक्षा तिच्यात काय फरक आहे हे समजून घेऊ.

फ्रँचायझी म्हणजे एखाद्या स्थापित कंपनीचा ब्रँड, उत्पादने किंवा सेवा वापरून व्यवसाय चालवण्याचा अधिकार. फ्रँचायझीधारक कंपनीच्या ठराविक नियमांनुसार व्यवसाय चालवतो आणि त्याबदल्यात शुल्क किंवा रॉयल्टी भरतो.

या व्यवस्थेमध्ये साधारणपणे दोन पक्ष असतात:

1. Franchisor: ब्रँड/व्यवसाय देणारी कंपनी.
2. Franchisee: त्या systemनुसार व्यवसाय चालवणारी व्यक्ती/व्यवसाय संस्था.

फ्रँचायझी घेण्यामागे काही स्पष्ट कारणे असतात.

• Established brand identity
• तयार business model
• Training आणि operational support
• Marketing support
• Supplier network
• Standardized products/services
• ग्राहकांना आधीपासून माहित असलेला brand

फ्रँचायझीधारक हा व्यवसाय मालक आणि उद्योजक असू शकतो. मात्र त्याचा व्यवसाय करण्याचा मार्ग स्वतःचा brand तयार करणाऱ्या entrepreneurपेक्षा वेगळा असतो. म्हणून franchiseeला उद्योजक म्हणणे चुकीचे नाही.

मात्र येथे एक महत्त्वाचा फरक आहे.

Franchise Entrepreneur

• स्वतःची गुंतवणूक
• कर्मचारी व्यवस्थापन
• ग्राहक व्यवस्थापन
• स्थानिक marketing
• operational decisions
• financial risk

पण:

• Brand दुसऱ्या कंपनीचा
• Business system ठरलेली
• अनेक नियम कंपनीचे
• Royalty/fees लागू होऊ शकतात

Independent Entrepreneur

• स्वतःचा brand
• स्वतःचे business model
• अधिक decision-making freedom
• स्वतःचा risk
• स्वतःची brand equity

म्हणून फ्रँचायझीधारक उद्योजक असू शकतो; मात्र तो स्वतःच्या brandचा निर्माता असेलच असे नाही.

फ्रँचायझी घेतली म्हणजे प्रत्येक निर्णय कंपनी घेते असे नाही. Franchise agreement नुसार franchiseeला व्यवसायाच्या दैनंदिन कामकाजातील अनेक जबाबदाऱ्या असू शकतात.

उदाहरणार्थ:

• कर्मचारी व्यवस्थापन
• ग्राहक सेवा
• स्थानिक व्यवसायाचे संचालन
• खर्चाचे व्यवस्थापन
• स्थानिक marketing
• दैनंदिन sales management
• स्थानिक बाजारातील ग्राहकांची गरज समजून घेणे

मात्र brand standards, products, pricing structure, suppliers, store design किंवा marketing यासंबंधी काही निर्णयांवर franchisorच्या अटी लागू होऊ शकतात.

म्हणून franchise घेण्यापूर्वी “माझ्याकडे नेमके किती decision-making freedom असेल?” हा प्रश्न विचारणे महत्त्वाचे आहे.

स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी franchiseeला local marketingची गरज असू शकते. Digital Marketing म्हणजे काय? हे समजून घेतल्यास SEO, social media आणि online promotionच्या मूलभूत पद्धती समजण्यास मदत होईल.

फायदा	मर्यादा
Established brand	Brand control कमी
Training	Rules follow करावे लागतात
Business system	Fees/Royalty लागू होऊ शकते
Marketing support	Marketing पूर्णपणे कंपनीवर नसते
Supplier support	Supplier flexibility मर्यादित असू शकते

मुद्दा	स्वतःचा व्यवसाय	फ्रँचायझी
Brand	स्वतःचा	Franchisorचा
Business Model	स्वतः तयार करावा लागतो	स्थापित model मिळू शकतो
Decision-making	तुलनेने अधिक स्वातंत्र्य	करारानुसार मर्यादा
Marketing	स्वतः करावे लागते	काही marketing support मिळू शकतो
Training	स्वतः व्यवस्था करावी लागू शकते	Franchisorकडून मिळू शकते
Fees	सामान्य business खर्च	Franchise fee/royalty लागू होऊ शकते
Brand Equity	स्वतः तयार करावी लागते	Established brandचा फायदा
Business Risk	स्वतःचा	Franchiseeचाही आर्थिक risk असतो

फ्रँचायझीचा विचार तुम्ही करू शकता, जर:

• तुम्हाला तयार business system आवडत असेल
• Established brandसोबत काम करायचे असेल
• Training आणि operational supportची गरज असेल
• Business चालवण्याची जबाबदारी घेण्याची तयारी असेल
• Franchise agreementच्या नियमांचे पालन करण्यास हरकत नसेल
• आवश्यक investment आणि working capitalची व्यवस्था असेल

Food businessमध्ये franchise आणि स्वतःचा brand या दोन्ही पर्यायांचा विचार केला जाऊ शकतो. उदाहरण म्हणून Cloud Kitchen Business हा स्वतंत्र व्यवसाय model समजून घेऊ शकता.

MSME आणि व्यवसायासंबंधी अधिकृत माहिती

स्वतःचा व्यवसाय विचारात घेऊ शकता, जर:

• स्वतःचा brand तयार करायचा असेल
• business decisionsवर अधिक नियंत्रण हवे असेल
• स्वतःचे products किंवा services विकसित करायचे असतील
• दीर्घकालीन brand value तयार करायची असेल
• business model स्वतः तयार करण्याची तयारी असेल
• अधिक uncertainty स्वीकारण्याची तयारी असेल

स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याचा विचार करत असल्यास कमी गुंतवणुकीतील व्यवसाय कल्पना याबद्दलही माहिती घेऊ शकता.

फ्रँचायझी घेतली म्हणजे नफा निश्चित मिळतो असे नाही. Profitabilityवर अनेक घटक परिणाम करू शकतात:

• Location
• Customer demand
• Initial investment
• Rent
• Staff cost
• Inventory cost
• Sales volume
• Competition
• Franchise fee
• Royalty
• Marketing expenses
• Working capital
• Business management

म्हणून franchise निवडताना “हा brand किती प्रसिद्ध आहे?” यासोबतच “या locationवर हा business model आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य आहे का?” हा प्रश्न विचारणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

Franchiseची जाहिरात पाहताना expected sales किंवा profit याकडेच लक्ष देऊ नका.

त्याऐवजी: Total investment + monthly operating cost + expected sales + applicable fees + working capital + exit conditions या सर्वांचा एकत्र विचार करा.

तुम्ही एखादी franchise प्रत्यक्ष घेण्याचा विचार करत असाल तर franchise agreement आणि financial terms समजून घेण्यासाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरू शकते.

फ्रँचायझी घेणे म्हणजे व्यवसायात प्रवेश करण्याचा एक सुरक्षित मार्ग आहे. मात्र त्यामध्ये तुम्ही पूर्णपणे स्वतंत्र नसता. ब्रँड, उत्पादन, किंमत आणि अनेक निर्णयांवर मुख्य कंपनीचे नियंत्रण असते.

दुसरीकडे स्वतःचा व्यवसाय सुरू करणे अधिक जोखमीचे असले तरी दीर्घकालीन दृष्टीने मोठी संपत्ती, ब्रँड व्हॅल्यू आणि स्वातंत्र्य निर्माण करू शकते.

म्हणून फ्रँचायझी वाईट नाही आणि स्वतःचा व्यवसायच सर्वोत्तम आहे असेही नाही. योग्य पर्याय तुमची उद्दिष्टे, आर्थिक क्षमता, जोखीम घेण्याची तयारी आणि दीर्घकालीन दृष्टीकोन यावर अवलंबून असतो.

तुमच्या मते खरा उद्योजक कोण — स्वतःचा ब्रँड उभा करणारा की यशस्वी फ्रँचायझी चालवणारा?

खाली कमेंट करून तुमचे मत नक्की सांगा.

व्यवसाय, स्टार्टअप, गुंतवणूक आणि पैसे कमावण्याच्या अशाच उपयुक्त माहितींसाठी RealInfoWorld.in ला नियमित भेट द्या. हा लेख तुमच्या मित्रांसोबत आणि व्यवसाय सुरू करण्याचा विचार करणाऱ्या व्यक्तींसोबत शेअर करा.