शेतीसाठी माती परीक्षण कसे करावे? मातीचा नमुना, Soil Health Card आणि रिपोर्ट कसा समजून घ्यावा?

शेतीसाठी माती परीक्षण का करावे? मातीचा नमुना योग्य पद्धतीने कसा घ्यावा, Soil Health Card मधील 12 घटक कोणते आणि रिपोर्टनुसार खत व्यवस्थापन कसे समजून घ्यावे, जाणून घ्या.

शेतात पीक चांगले येण्यासाठी फक्त चांगले बियाणे, पाणी आणि खत पुरेसे नसते. आपल्या शेतातील मातीमध्ये कोणते पोषक घटक किती प्रमाणात आहेत, मातीचा pH आणि क्षारता किती आहे, सेंद्रिय कर्बाची स्थिती काय आहे हे समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे.

यासाठी अंदाजाने खत देण्याऐवजी माती परीक्षण (Soil Testing) करणे उपयोगी ठरते.

भारत सरकारच्या Soil Health Card व्यवस्थेत मातीची स्थिती विविध मापदंडांवर तपासली जाते आणि त्यानुसार खत व मृदा-सुधारकांच्या वापराबाबत शिफारसी दिल्या जाऊ शकतात. अधिकृत माहितीनुसार Soil Health Card मध्ये N, P, K, S, Zn, Fe, Cu, Mn, B तसेच pH, EC आणि Organic Carbon अशा 12 parameters चा समावेश आहे.

म्हणूनच हा विषय फक्त “माती चांगली की खराब?” एवढ्यापुरता मर्यादित नाही. माती परीक्षणाचा report समजून घेऊन पुढील पीक व्यवस्थापनाचा निर्णय कसा घ्यायचा, हे समजणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या भागांमध्ये मातीचा प्रकार आणि शेतीची परिस्थिती

शेतातील मातीचा नमुना प्रयोगशाळेत तपासून त्यातील विविध पोषक घटक आणि काही महत्त्वाचे भौतिक-रासायनिक गुणधर्म जाणून घेण्याच्या प्रक्रियेला माती परीक्षण म्हणतात.

या तपासणीतून शेतातील मातीमध्ये:

• नत्र (N)
• स्फुरद (P)
• पालाश (K)
• गंधक (S)
• झिंक (Zn)
• लोह (Fe)
• तांबे (Cu)
• मँगनीज (Mn)
• बोरॉन (B)
• pH
• Electrical Conductivity (EC)
• Organic Carbon (OC)

यांची स्थिती समजू शकते.

माती परीक्षणाचा उद्देश फक्त “report मिळवणे” नाही. त्यातून शेतकऱ्याला मातीतील पोषक स्थिती समजून घेऊन पीक आणि खत व्यवस्थापन अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करण्यासाठी आधार मिळतो.

ICARच्या 2026 मधील पुणे जिल्ह्यातील कार्यक्रमांमध्येही वैज्ञानिक पद्धतीने soil sampling, soil health management आणि Soil Health Card च्या शास्त्रीय interpretation वर भर देण्यात आला आहे.

माती परीक्षणाचा report कितीही चांगला असला तरी नमुना चुकीचा घेतला असेल तर report शेताची खरी स्थिती दर्शवेलच असे नाही.

म्हणून माती परीक्षणात “laboratory” इतकेच sample collection महत्त्वाचे आहे.

अधिकृत Soil Health Card मार्गदर्शकानुसार नमुना साधारणपणे 15–20 cm खोलीवरून, V आकाराची कापणी करून घेतला जातो. शेताच्या विविध भागांतून नमुने घेऊन ते मिसळले जातात आणि त्यातील प्रतिनिधिक भाग laboratory testing साठी घेतला जातो. सावलीच्या भागासारखे असामान्य भाग टाळण्याचेही निर्देश आहेत.

संपूर्ण शेतात माती एकसारखी नसेल तर संपूर्ण शेतासाठी एकच नमुना घेणे योग्य ठरणार नाही.

उदा…

• वेगळ्या रंगाची माती
• पाण्याचा निचरा वेगळा असलेला भाग
• उताराचा भाग
• जास्त सुपीक/कमी सुपीक भाग
• पूर्वी वेगळे पीक घेतलेला भाग

यांची परिस्थिती वेगळी असल्यास त्यांचे नमुने वेगळे विचारात घेणे अधिक योग्य ठरू शकते.

मातीमध्ये साधारण 15–20 cm खोलीपर्यंत V आकाराची कापणी करून त्या भागातून मातीचा नमुना घेतला जातो.

फक्त एका ठिकाणची माती घेण्याऐवजी शेताच्या प्रतिनिधिक भागातील अनेक ठिकाणांहून नमुना घेणे आवश्यक आहे. अधिकृत मार्गदर्शकात चार कोपरे आणि मध्यभागातून नमुना घेऊन ते व्यवस्थित मिसळण्याची पद्धत दिली आहे.

घेतलेली माती एकत्र करून नीट मिसळली जाते आणि त्यातून representative sample प्रयोगशाळेसाठी घेतला जातो.

उदा. अतिशय सावलीचा भाग किंवा शेताच्या सामान्य स्थितीचे प्रतिनिधित्व न करणारा भाग नमुन्यात मिसळल्यास report च्या interpretation वर परिणाम होऊ शकतो.

Soil Health Card च्या अधिकृत FAQ नुसार मातीचे नमुने साधारणपणे रब्बी आणि खरीप पीक काढल्यानंतर किंवा शेतात उभे पीक नसताना घेतले जाऊ शकतात. मात्र, प्रत्यक्ष शेतीमध्ये नमुना घेण्याची योग्य वेळ पीक, सिंचन, खत व्यवस्थापन आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

म्हणून स्थानिक कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठ किंवा संबंधित soil testing laboratory ची सूचना तपासणे योग्य ठरेल.

Soil Health Card (SHC) हा शेतातील मातीची पोषक स्थिती समजून घेण्यासाठी तयार केला जाणारा report आहे.

अधिकृत माहितीनुसार त्यामध्ये मातीच्या 12 parameters ची स्थिती आणि त्यावर आधारित खत/मृदा-सुधारणा संदर्भातील recommendations दिल्या जाऊ शकतात.

घटक	सोपा अर्थ
N	नत्र
P	स्फुरद
K	पालाश
S	गंधक
Zn	झिंक
Fe	लोह
Cu	तांबे
Mn	मँगनीज
B	बोरॉन
pH	मातीची आम्लीय/अल्कधर्मी प्रतिक्रिया
EC	क्षारतेशी संबंधित विद्युत चालकता
OC	सेंद्रिय कर्ब

ही 12 parameters ची यादी अधिकृत Soil Health Card मार्गदर्शकात दिली आहे.

इथेच अनेक शेतकऱ्यांना अडचण येते. Report मध्ये आकडे दिसतात, पण “याचा माझ्या पिकासाठी अर्थ काय?” हा प्रश्न महत्त्वाचा असतो.

म्हणून report वाचताना प्रत्येक value स्वतंत्रपणे पाहण्याऐवजी संपूर्ण soil profile आणि crop recommendation पाहणे आवश्यक आहे.

pH मातीची reaction दर्शवतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर माती अधिक acidic आहे की alkaline आहे, याची कल्पना pH value मधून येते. परंतु फक्त pH पाहून “ही माती चांगली” किंवा “वाईट” असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.

कारण पिकांची गरज, मातीचा प्रकार, उपलब्ध nutrients आणि इतर परिस्थिती एकत्र पाहावी लागते.

Organic Carbon हा मातीतील सेंद्रिय पदार्थांच्या स्थितीशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे.

मातीचे आरोग्य सुधारताना:

• सेंद्रिय पदार्थांचे व्यवस्थापन
• पीक अवशेषांचे योग्य व्यवस्थापन
• सेंद्रिय घटकांचा वापर
• पीक फेरपालट

यांसारख्या पद्धतींचा विचार केला जाऊ शकतो.

2026 मध्ये पुणे जिल्ह्यातील ICARच्या कृषी-जागरूकता कार्यक्रमांमध्ये soil organic carbon, crop rotation, balanced fertiliser use आणि sustainable soil management यावर भर देण्यात आला.

N = Nitrogen
P = Phosphorus
K = Potassium

हे शेतीतील महत्त्वाचे macronutrients आहेत.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे: “N कमी आहे म्हणजे लगेच अमुक खताचा अमुक किलो डोस द्या” असा निर्णय केवळ एका आकड्यावर घेऊ नये.

खत व्यवस्थापनासाठी soil test result सोबत पीक, जमीन, मागील पीक, सिंचन आणि अधिकृत recommendation विचारात घेणे आवश्यक आहे.

Soil Health Card चा उद्देशच soil-test-based fertilizer आणि soil amendment recommendations देणे हा आहे.

झिंक, लोह, तांबे, मँगनीज आणि बोरॉन यांसारखे घटक कमी प्रमाणात आवश्यक असले तरी त्यांचे महत्त्व असते. मात्र प्रत्येक शेतात प्रत्येक micronutrient ची कमतरता असेलच असे नाही.

म्हणून “सर्व पिकांना micronutrient mixture द्या” अशा generic सल्ल्यापेक्षा soil test report वर आधारित निर्णय घेणे अधिक योग्य आहे.

EC म्हणजे Electrical Conductivity.

मातीतील विरघळलेल्या क्षारांशी संबंधित स्थिती समजण्यासाठी EC हा एक महत्त्वाचा parameter आहे. विशेषतः सिंचन, पाण्याची गुणवत्ता आणि मातीतील क्षारतेशी संबंधित समस्या असलेल्या भागात EC कडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही.

Report मधील EC value चा अर्थ समजून घेताना त्या laboratory च्या reference range आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला विचारात घ्या.

हा लेखाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. माती परीक्षण करून report कपाटात ठेवण्यासाठी नसतो.

Report → Crop → Recommendation → Action असा विचार करा.

उदा. तुम्ही एखाद्या पिकाची लागवड करणार असाल तर:

1. माती परीक्षण करा
2. Report मधील nutrient status समजून घ्या
3. निवडलेल्या पिकाच्या गरजा पाहा
4. Soil Health Card/अधिकृत recommendation तपासा
5. त्यानुसार खत व soil-management plan तयार करा
6. पुढील हंगामात परिणामाचे निरीक्षण करा

यामुळे खत व्यवस्थापन केवळ अंदाजावर आधारित न राहता soil-test-based होण्यास मदत होते.

काही वेळा शेतकरी report मिळाल्यानंतर फक्त “काय कमी आहे?” हे पाहतात.

पण त्याऐवजी तीन प्रश्न विचारा:

1. माझ्या मातीची सध्याची स्थिती काय आहे?

2. मी कोणते पीक घेणार आहे?

3. त्या पिकासाठी report काय recommendation देतो?

ही माहिती एकत्र पाहिल्यास report अधिक उपयोगी ठरतो.

महाराष्ट्रात शेतीची परिस्थिती सर्व भागात सारखी नाही. पर्जन्यमान, मातीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, पीक पद्धती आणि agro-climatic conditions यामध्ये प्रादेशिक फरक आहेत.

म्हणून एका गावातील किंवा दुसऱ्या शेतातील खताचा डोस आपल्या शेताला तसाच लागू होईलच असे नाही.

ICARच्या महाराष्ट्रावरील माहितीतही राज्यातील शेतीमध्ये पावसावर असलेले मोठे अवलंबित्व आणि soil/nutrient management चे महत्त्व नमूद केले आहे.

त्यामुळे “शेजारच्या शेतात हे खत वापरले म्हणून माझ्या शेतातही तेवढेच वापरायचे” यापेक्षा स्वतःच्या शेताच्या soil test report वर आधारित निर्णय घेणे अधिक शास्त्रीय आहे. स्थानिक मार्गदर्शनासाठी महाराष्ट्रातील प्रमुख कृषी संशोधन केंद्रे आणि कृषी विद्यापीठांची माहितीही उपयोगी ठरू शकते.

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी कृषी विद्यापीठे, KVKs आणि कृषी विभागाच्या यंत्रणांकडून मार्गदर्शन उपलब्ध असते.

उदाहरणार्थ, Mahatma Phule Krishi Vidyapeeth (MPKV), Rahuri च्या अधिकृत माहितीत पुणे, सातारा, सोलापूर, नाशिक, अहिल्यानगर यांसह पश्चिम महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांमधील KVKs ची माहिती उपलब्ध आहे.

पुणे जिल्ह्यात 2026 मध्ये ICARच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये scientific soil sampling आणि Soil Health Card interpretation याबाबत शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षणही देण्यात आले आहे.

म्हणून report समजत नसेल तर स्थानिक कृषी अधिकारी, कृषी विद्यापीठ, KVK किंवा soil testing laboratory कडून मार्गदर्शन घेणे योग्य आहे.

• फक्त एका ठिकाणची माती घेणे
• उभ्या पिकामधून चुकीच्या पद्धतीने sample घेणे
• शेतातील वेगवेगळ्या प्रकारची माती एकत्र करणे
• Report न पाहता दरवर्षी तेच खत वापरणे
• फक्त NPK पाहणे
• इंटरनेटवरील एकच fertilizer dose आपल्या शेताला लागू करणे

चांगली शेती म्हणजे फक्त जास्त खत देणे नाही; तर मातीला काय आवश्यक आहे हे समजून योग्य व्यवस्थापन करणे होय.

माती परीक्षणातून शेतातील nutrient status, pH, EC आणि Organic Carbon यांसारख्या बाबींची माहिती मिळू शकते. त्यानंतर Soil Health Card मधील recommendation चा वापर करून खत आणि मृदा व्यवस्थापन अधिक नियोजनबद्ध पद्धतीने करता येते.

विशेषतः महाराष्ट्रासारख्या विविध agro-climatic परिस्थिती असलेल्या राज्यात “सगळ्या शेतासाठी एकच उपाय” करण्यापेक्षा आपल्या शेताची माती समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

मातीचा report हा शेवट नसून पुढील शेती नियोजनाची सुरुवात आहे.