Bombay Blood Group म्हणजे काय? दुर्मिळ रक्तगटाची वैशिष्ट्ये, तपासणी आणि रक्तदान

आपल्या रक्तगटाची माहिती सामान्यतः A, B, AB किंवा O आणि Rh positive किंवा negative या स्वरूपात दिली जाते. मात्र काही व्यक्तींमध्ये ABO प्रणालीपेक्षा वेगळी आणि अत्यंत दुर्मिळ रक्तगटाची रचना आढळते. यापैकी एक म्हणजे Bombay Blood Group, ज्याला वैद्यकीयदृष्ट्या Oh phenotype असे म्हटले जाते.

हा रक्तगट सामान्य O रक्तगटासारखा दिसू शकतो; मात्र त्यामध्ये H antigen नसल्यामुळे रक्त संक्रमणाच्या दृष्टीने त्याचे महत्त्व वेगळे आहे. या लेखात Bombay Blood Group म्हणजे काय, तो कसा ओळखला जातो, रक्तदान आणि रक्त संक्रमणाच्या वेळी कोणती काळजी आवश्यक असते हे समजून घेऊया.

रक्तगट म्हणजे लाल रक्तपेशींच्या (Red Blood Cells) पृष्ठभागावर असलेल्या विशिष्ट अँटिजेन्स (Antigens) आणि रक्तातील प्रतिपिंडे (Antibodies) यांच्या आधारे केलेले वर्गीकरण होय.

1. ABO प्रणाली.

2. Rh फॅक्टर (positive /Negative )

> ABO प्रणाली मध्ये A , B, AB, O हे चार प्रकार येतात.

> Rh फॅक्टर मध्ये  Rh positive (+) आणि Rh Negative (-)हे दोन प्रकार असतात.

> या दोन प्रणालिंमुळे एकूण 8 रक्तगट तयार होतात – A+, A-, B+, B-,AB+,AB-,O+,O-.

A, B, AB आणि O हे सर्वसामान्य रक्तगट आपण ऐकलेले असतात. पण तुम्हाला माहित आहे का की या सर्वांपेक्षा वेगळा, अत्यंत दुर्मिळ असा ‘बॉम्बे रक्तगट’ (Bombay Blood Group) अस्तित्वात आहे? भारतात शोध लागलेला हा रक्तगट आजही वैद्यकीय जगात एक मोठे आश्चर्य मानले जाते.

१९५२ साली मुंबई इथे पहिल्यांदाच या रक्तगटाचा शोध लागला, त्यावेळी मुंबईला बोम्बे असे म्हटलेलं जायचे म्हणून याला बॉम्बे रक्तगट असे नाव देण्यात आले आहे. वैद्यकीय भाषेत याला Oh (ओ एच) रक्तगट असेही म्हणतात.या रक्तगटात A, B किंवा O असे कोणतेही अँटिजेन नसतात. विशेष म्हणजे, O रक्तगटापेक्षाही हा वेगळा असतो, त्यामुळे O रक्तगटाचे रक्तही बॉम्बे रक्तगटाच्या रुग्णाला देता येत नाही.

Bombay phenotype मध्ये लाल रक्तपेशींवर H antigen आढळत नाही. त्यामुळे A किंवा B antigen तयार होण्याची नेहमीची ABO संरचना देखील दिसत नाही. त्यामुळे तो routine testing मध्ये O group सारखा भासू शकतो.

Bombay phenotype हा अत्यंत दुर्मिळ रक्तगट आहे. भारतात तो इतर अनेक देशांच्या तुलनेत तुलनेने अधिक आढळतो, परंतु त्याचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलू शकते.

सामान्य Blood Group Test मध्ये Bombay Blood Group अनेकदा O Blood Group असल्याचा भास होऊ शकतो. त्यामुळे विशेष H Antigen Test किंवा Advanced Blood Typing करूनच त्याची निश्चित ओळख पटवली जाते.

Routine ABO typing मध्ये तो O group सारखा दिसू शकतो. पुढील तपासण्या आवश्यक असू शकतात:

• H antigen testing
• Reverse grouping
• विशेष immunohematological testing
• Reference laboratory confirmation

• H antigen अनुपस्थित
• routine testing मध्ये O group सारखा दिसू शकतो
• विशेष laboratory testing आवश्यक असू शकते
• compatible blood मिळवणे आव्हानात्मक असू शकते
• rare donor records महत्त्वाचे

बॉम्बे रक्तगट असलेल्या व्यक्तीला फक्त बॉम्बे रक्तगटाचेच रक्त चालते इतर कोणताही रक्तगट दिल्यास त्याचे परिणाम हे गंभीर होऊ शकतात. तपासणीत तो O blood group सारखा दिसतो,तरी प्रत्यक्षात तो पूर्णपणे वेगळा असतो आणि फक्त Bombay Blood Group कडूनच रक्त घेऊ शकतो अशा रक्तगटाच्या व्यक्तीसाठी अपघात किंवा शस्त्रक्रियेच्या वेळी रक्त मिळवणे मोठे आव्हान ठरते.म्हणूनच या रक्तगटाच्या व्यक्तींनी नेहमी ब्लड ग्रुप कार्ड जवळ ठेवणे अत्यंत आवश्यक असते.

Bombay phenotype असलेल्या रुग्णासाठी रक्त संक्रमणाची निवड रक्तपेढीतील तज्ज्ञ तपासणी आणि compatibility testing नंतर केली जाते. त्यामुळे स्वतःच्या रक्तगटावर आधारित कोणताही transfusion निर्णय घेऊ नये. Bombay phenotype / Oh phenotype

Bombay phenotype सामान्यतः FUT1 gene मधील recessive genetic variants मुळे H antigen तयार न झाल्याशी संबंधित असतो. हा phenotype recessive पद्धतीने वारशाने येऊ शकतो; त्यामुळे दोन्ही पालकांकडून संबंधित genetic variants मिळाल्यास तो दिसून येण्याची शक्यता असते.

सामान्य रक्तदानाइतकेच rare blood donors चे registration देखील महत्त्वाचे ठरते. Bombay phenotype असलेल्या व्यक्तीने रक्तदान करण्यास पात्रता असल्यास स्थानिक blood bank किंवा rare-donor programme कडे आपली माहिती नोंदवणे आपत्कालीन परिस्थितीत उपयोगी ठरू शकते.

• Blood group report सुरक्षित ठेवा
• Blood bank/rare donor registry मध्ये नोंदणीबद्दल माहिती घ्या
• Emergency contact जवळ ठेवा
• Medical ID मध्ये blood group नोंदवा
• transfusionपूर्वी blood bank ला Bombay phenotype असल्याची माहिती द्या
• कुटुंबातील सदस्यांना माहिती द्या

• डॉक्टर/हॉस्पिटलला आधीच blood group history सांगा.
• उपलब्ध असल्यास जुना laboratory report दाखवा.
• blood bank ला Bombay phenotype असल्याची माहिती द्या.
• स्वतःहून donor किंवा blood compatibility ठरवू नका.
• rare donor registry शी संपर्क ठेवणे उपयोगी ठरू शकते.

Bombay Blood Group हा जगातील सर्वात दुर्मिळ आणि अत्यंत संवेदनशील रक्तगटांपैकी एक आहे. या रक्तगटाबाबत योग्य माहिती, वेळेवर निदान, रक्तपेढ्यांमध्ये नोंदणी आणि नियमित रक्तदान यामुळे अनेक रुग्णांचे प्राण वाचू शकतात. रक्तदान ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नसून माणुसकीची सर्वोच्च सेवा आहे. विशेषतः दुर्मिळ रक्तगट असलेल्या व्यक्तींनी आपली माहिती अद्ययावत ठेवून गरजूंना मदत करण्यासाठी सदैव तयार राहणे आवश्यक आहे.